Börnin fyrst, en þau bíða enn

Börnin fyrst, kerfið svo. Þetta hljómar rétt. Reyndar er erfitt að vera ósammála því. Vandinn er ekki setningin. Vandinn er allt sem gerist eftir að setningin er sögð. Því börnin sem eiga að vera fyrst bíða enn. Þau bíða eftir greiningu, þjónustu, öryggi, úrræðum, eftirfylgd og fullorðnu fólki sem sér þau sem manneskjur, ekki mál á borði, númer í kerfi eða línu í Excel skjali.

Það þarf að grípa börnin

Auðvitað þarf greiningar. Auðvitað þarf faglegt mat. En það má ekki nota endalaus stöðumöt, nefndir, skýrslur og verklag sem afsökun fyrir því að grípa ekki börnin strax. Barn sem er í vanda þarf ekki bara skjal. Það þarf manneskju. Það þarf samtal. Það þarf fullorðinn einstakling sem getur sest niður, talað við það á jafningjagrundvelli og hlustað áður en allt er orðið að eyðublaði, biðlista og ábyrgðarsviði einhvers annars. Það þarf líka að hlusta á fólkið á gólfinu. Fólkið sem sér börnin á hverjum degi. Fólkið sem veit hvað vantar. Fólkið sem hefur oft sagt sömu hlutina aftur og aftur, en er samt látið bíða eftir því að næsta skýrsla staðfesti það sem það hefur vitað í mörg ár. Þetta eru líf. Ekki tölur. Eymd verður ekki minni þótt hún sé sett í Excel skjal.

Orðin eru rétt, en þau duga ekki

Inga Sæland skrifaði pistilinn “Börnin fyrst, kerfið svo” á vísir í gær þann 25. Júní. Þar segir hún að börnin, skólarnir, kennararnir og fjölskyldurnar þurfi ekki fleiri innantóm orð. Þau þurfi aðgerðir. Við erum sammála. En þá þarf að spyrja: hvar eru aðgerðirnar fyrir börnin sem þurfa hjálp í dag? Ekki í haust. Ekki þegar næsta frumvarp kemst aftur á dagskrá. Ekki þegar búið er að skipa nefnd, finna húsnæði, ráða fólk, klára innleiðingu og setja málið í fallega kynningu. Í dag. Því það er þar sem bilið er. Milli orðanna og barnsins sem bíður.

Kerfið talar, börnin bíða

Á sama tíma og talað er um að setja börnin fyrst berast fréttir af börnum með fjölþættan vanda sem kerfið nær ekki utan um. Ríki og sveitarfélög virðast enn geta vísað hvert á annað. Fréttir af fósturheimilum, gömlum ábendingum, sársaukafullum frásögnum og úrræðaleysi halda áfram að birtast. Þetta eru ekki einstök óhöpp sem má afgreiða hvert í sínu horni. Þetta er mynstur. Mynstrið er að kerfið talar, en börnin bíða. Og þegar börn bíða í barnavernd, geðheilbrigðiskerfi, skólaþjónustu eða greiningarkerfi er það ekki bið á blaði. Það er dagur í lífi barns. Vika í lífi fjölskyldu. Mánuður í lífi foreldra sem vita ekki lengur hvert þau eiga að leita. Það er munur á því að vera með mál í vinnslu og barn í vanda.

Og þetta mynstur sést víðar. Vísir fjallaði nýlega um mál fatlaðs fólks og fólks með geðrænar áskoranir þar sem bent var á að Alþingi hefði ályktað um rannsókn á aðbúnaði og meðferð fólks á stofnunum, nefnd hefði skilað skýrslu árið 2022, en málið síðan sofnað í meðferð þingsins. Þetta er ekki sama mál, en það sýnir sama viðbragðið: kerfið veit, skýrslur liggja fyrir, alvarlegar vísbendingar eru til staðar, en fólkið sem málið snertir bíður áfram.

Heilbrigðiskerfið er hluti af sama vanda

Þess vegna er ADHD pistillinn frá formanni ADHD samtakana ekki hliðarspor. Hann er hluti af sama mynstri. Samkvæmt pistli ADHD samtakanna hafa samtökin um árabil rætt við sitjandi heilbrigðisráðherra um ólíðandi stöðu biðlista barna og fullorðinna eftir ADHD greiningu. Þar kemur fram að yfir 2.600 börn bíði nú eftir greiningu hjá Geðheilsumiðstöð barna og að hátt í 3.000 fullorðnir séu á biðlista hjá ADHD teymi Heilsugæslunnar. Börn bíða. Fullorðið fólk bíður. Fjölskyldur bíða. Á meðan koma nefndir, grænbækur, svör til umboðsmanns, loforð um umbætur og orð um að málin séu í vinnslu. En fólk lifir ekki í vinnslu. Börn þroskast ekki í biðstöðu. Þau þurfa hjálp á meðan kerfið skrifar næsta skjal.

Stórkostlega fyrir hvern?

Á sama tíma segir Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra í viðtali við vísir að Alma D. Möller hafi staðið sig stórkostlega á mörgum sviðum heilbrigðismálanna. Stórkostlega? Fyrir hvern? Fyrir barnið sem bíður eftir greiningu? Fyrir foreldrið sem þarf að berjast fyrir grunnþjónustu? Fyrir unga fólkið sem fær ekki hjálp fyrr en staðan er orðin hættuleg? Fyrir fullorðna einstaklinginn sem horfir fram á margra ára bið áður en nokkuð gerist? Þegar stjórnmálafólk talar um kerfið eins og það sé að ganga stórkostlega, á meðan fólkið inni í kerfinu upplifir bið, niðurbrot og úrræðaleysi, þá verður fjarlægðin milli valdsins og fólksins óbærileg. Það er sú fjarlægð sem þarf að ræða.

Börnin sem kerfið nær ekki utan um

Týndu Strákarnir eru ekki hlaðvarp um reiði reiðinnar vegna. Það er hlaðvarp um börnin sem kerfið nær ekki utan um. Það eru börnin sem þurfa greiningu, en mega ekki hverfa í biðlistann á meðan beðið er eftir henni. Börnin sem þurfa geðheilbrigðisþjónustu, en fá fyrst almennilegt viðbragð þegar allt er komið í óefni. Börnin sem þurfa öruggt heimili, en lenda í kerfi þar sem ábyrgðin verður óskýr. Börnin sem þurfa úrræði, en verða að verkefni milli stofnana. Það þarf að hætta að tala um þessi börn eins og þau séu flókin mál. Þau eru börn. Staðan getur verið flókin. Kerfið getur verið flókið. Fjölskyldusagan getur verið flókin. En barnið sjálft á ekki að þurfa að bera flækjustig kerfisins á bakinu. Og það á ekki að þurfa að bíða eftir því að fullorðið fólk komist að niðurstöðu um hvaða Excel dálkur á að taka við því.

Frumvarp sem bíður er líka barn sem bíður

Í færslu frá Flokki fólksins er bent á að frumvarp um ný heildarlög um barnavernd hafi ekki náð fram að ganga fyrir þinglok og þurfi aftur til meðferðar í velferðarnefnd í haust. Þar er sagt að mikilvægar úrbætur fyrir börn með fjölþættan vanda geti dregist langt fram á næsta ár. Ef það er rétt, þá er það ekki bara þingmál sem tafðist. Þá er það þjónusta sem tafðist. Réttaröryggi sem tafðist. Skýrari ábyrgð sem tafðist. Úrræði sem tafðist. Og á meðan bíða börnin. Það má alveg ræða pólitíska ábyrgð fyrri ríkisstjórna. Það á að gera það. Þetta byrjaði ekki í gær og enginn á að komast upp með að þvo hendur sínar af fortíðinni. En ný ríkisstjórn getur heldur ekki falið sig á bak við þá gömlu þegar hún notar sjálf orðin börnin fyrst. Ef börnin eru fyrst, þá þarf að segja satt um stöðuna. Ekki aðeins hvað stendur til. Ekki aðeins hvað er í vinnslu. Ekki aðeins hvað verður vonandi betra síðar. Heldur hvað gerist núna. Börn með fjölþættan vanda og sjálfsvígshugsanir fara ekki í sumarfrí frá eymdinni sinni. Foreldrar og aðstandendur fara ekki í sumarfrí frá barninu sínu.

Boðið stendur

Við höfum boðið ráðherrum og embættisfólki að koma í þáttinn. Það boð stendur. Ekki til að setja upp sýningu. Ekki til að öskra. Ekki til að ná í klippu. Heldur til að spyrja beint. Hvað er komið í framkvæmd? Hvað er enn á blaði? Hver ber ábyrgð þegar barn með fjölþættan vanda fær ekki þjónustu sem heldur utan um það? Hvað á foreldri að gera þegar það er búið að biðja um hjálp aftur og aftur? Hvað segir ráðherra við barnið sem heyrir að það eigi að vera fyrst, en upplifir sig samt síðast? Þetta eru ekki ósanngjarnar spurningar. Þetta eru lágmarksspurningar. Og þær eru ekki bara til Ingu Sælandar. Þær eru líka til Kristrúnar Frostadóttur, Ölmu D. Möller, þingmanna, sveitarfélaga, stofnana og allra þeirra sem bera ábyrgð á því að börn og fjölskyldur séu ekki látin reka á reiðanum milli kerfa.

Ekki fleiri falleg orð

Það er kominn tími til að hætta að rugla saman umræðu og aðgerðum. Hætta að rugla saman skýrslu og lausn. Hætta að rugla saman biðlista og þjónustu. Hætta að rugla saman góðum ásetningi og raunverulegum árangri. Börnin fyrst er falleg setning. En hún verður tóm ef börnin bíða enn. Þess vegna er spurningin einföld: hvað gerist fyrir barnið sem þarf hjálp í dag? Ekki þegar kerfið er tilbúið. Í dag.

Höfundar eru Þáttastjórnendur Týndu Strákana: Steindór Þórarinsson, viðurkenndur markþjálfi og Jón K. Jacobsen, fíkniráðgjafi og faðir Geirs Arnars Jacobsen sem lést í brunanum á Stuðlum.