Lýðræðislegur fas­isti í Evrópu

Þegar fólk rýnir í persónuleika og hugmyndir Donalds Trumps forseta er hann stundum kenndur við fasisma. Þá koma mótrök og sagt er að það sé rangt að kenna hann við stefnu í Evrópu á tuttugustu öld. Orðið sé ónákvæmt og niðrandi. En hvað varð um alla fasistana í Evrópu? Náði enginn þeirra afskiptum af stjórnmálum fram á 21. öld? Jú, það gerði alla vega einn maður og hann hét Manuel Iribarne Fraga.

Spænski stjórnmálamaðurinn Manuel Fraga bjó við hliðina á mér eitt sinn þegar ég var staddur í Santiago de Compostela við skriftir í gamla hverfinu. Eða öllu heldur: Eitt af heimilum hans var við götuna sem ég bjó við, því hann átti mörg heimili. Fraga var sagður eiga hinar og þessar hjákonur, svipað og sagt er um Pútin. Ég hafði oft séð hann áður við nám í borginni, sá hann oft í sjónvarpi og í blöðum og rambaði í nálægð við hann þegar hann lét sjá sig á opinberum viðburðum, á opnunum og hátíðum og slíku.

Áður en hann varð lýðræðislega kjörinn héraðsstjóri í Galisíu var hann ráðherra í stjórn einræðisherrans Francisco Francos.

Maðurinn sem fann upp sólarstrandaferðir

Fraga var fasisti. Hann var ekki fasisti í óeiginlegum skilningi heldur meðlimur í Falangistahreyfingunni. Á árabilinu 1962 til 1969 var hann upplýsinga- og ferðamálaráðherra alræðisstjórnar Franco. Í raun var það Fraga sem fann upp sólarstrandatúrisma Spánar eins og við þekkjum hann í dag. Fyrir hans tíð voru strandirnar auðar, engin hótel í sjónmáli og engar „suecas“ á ferli, en Spánverjar kölluðu allar norrænar konur sænskar og „suecas“ var fremur lítillækkandi orð.

Slagorðið „Spánn er öðruvísi“, sem breytti Spáni í ferðamannaparadís í augum íbúa kaldari landa, kom beint úr smiðju Fraga sjálfs. Snemma á ferli sínum, árið 1963, fyrirskipaði Fraga aftöku kommúnistans og andófsmannsins Julián Grimau. Áður hafði Grimau verið pyntaður og kom upp atvik rétt eins og úr hinni klassísku austur-evrópsku aðferð: Stjórnleysingi ferst af slysförum, róttæklingur dettur út um glugga. Herlögreglan fleygði Grimau út um glugga. Ráðuneyti Fraga gaf út yfirlýsingu þess efnis að hann hefði verið meðhöndlaður mannúðlega og fleygt sér sjálfur út um glugga. Nema hvað. Eins og fólk gerir. Ákveðnar pólitískar skoðanir valda því að fólk sem hefur þær í alræðisríkjum fleygir sér út um glugga. Grimau var bara einn af mörgum sem Fraga lét taka af lífi.

Fraga var alla tíð fáránlega duglegur. Ferðaðist látlaust, talaði átta tungumál. Ég kynnti mér hann nokkuð vel og las ævisögur hans, af því að þótt sumir vinir mínir hötuðu hann var ég aðkomumaður í spænska héraðinu Galisíu og átti ekkert undir því að líta á Fraga sem annað en áhugavert fyrirbæri. Mannfræðilegt rannsóknarefni. Fraga gaf út um níutíu bækur um dagana og ég blaðaði í nokkrum þeirra. Þær voru ekki merkilegar. Bara samansafn af stjórnmálaræðum sem hann hafði haldið, greinum, dagbókum, ferðasjúrnölum og slíku.

Helsti rithöfundur Galisíumanna var Nóbelsverðlaunahafinn Camilo José Cela. Hann átti það sammerkt með Fraga að geta verið svolítið ... orðljótur. Eða ættum við að finna annað orð yfir það?

Ódauðlegur og geislavirkur

Fartin á Fraga var með ólíkindum, hann nam varla staðar meðan hann lifði. Orðfærið var svipað og á Trump og hann átti einnig til veruleikasjónvarpskenndar uppákomur eins og Trump. Einhverju sinni lak geislavirkt efni í flóa á Suður-Spáni og þótti ótækt að leyfa túristum að baða sig þar. Fjórar kjarnorkusprengjur féllu í sjóinn í Palomares 1966 eftir flugslys, þær komu úr bandarískum flugvélum. Þeim var náð upp aftur. Augljóslega þótti hætta á geislavirkni á staðnum. Fraga tók sig til og óð í sjóinn, og lét fjölmiðla vera viðstadda, sjónvarpsmyndavélar þeirra á meðal, til að sýna fram á að þetta væri nú allt í góðu lagi. Á myndskeiðinu, sem fór um víða veröld, lyftir hann upp báðum höndum sigri hrósandi. Tilgangurinn var að iðnaðurinn sem var að verða mikilvægastur af öllu, ferðamannaiðnaðurinn, sköpunarverk Fraga, sem þá var 43 ára, biði ekki skaða.

Svæðið er sagt vera þrælgeislavirkt enn í dag.

Fraga varð svo langlífur að andstæðingar hans flímuðu með að hann hefði þarna orðið geislavirkur og væri ódauðlegur. Hann breyttist í ofurhetju. Hvernig hefði hann annars átt að geta þraukað öll helstu tímabil undanfarinna áratuga í pólitík?

Maðurinn sem afnám ritskoðun

Spænska umbreytingin frá alræði til lýðræðis er gjarnan einfölduð mjög. Megnið af heiminum fær þessa niðursuðuútgáfu hér: Franco dó, það var sett þingræðisleg stjórn, fasistar gerðu tilraun til valdaráns herforingja árið 1981 þegar vopnaðir hermenn réðust inn á þingið en Juan Carlos konungur stoppaði valdaránstilraunina með því að neita að styðja hana og lýðræði komst á.

Þótt Fraga hefði sem ráðherra verið, að heita má, hægri hönd Franco einræðisherra flæmdist hann úr stjórnmálum vegna óvildar stjórnmálaafla tengdum Opus Dei — sem hann tilheyrði — á tímabili, áður en Franco dó. Hann var sendiherra Spánar í Bretlandi fáein ár. Þar styrkti hann tengslanet sitt svo um munaði. Hann heimsótti yfir 100 sendiráð í London, sem enginn annar sendiherra gerði. Hann tók í svo margar hendur með handabandi að samanlagt hefðu þær náð langleiðina til Spánar. Upp úr 1973 fékk hann á sig áru umbótasinna og hann styrkti þá ímynd eftir hentugleikum á næstu árum og áratugum.

En eitt af hans helstu öðru ráðherraverkum í alræðisstjórninni, fyrir utan túrismann, var að setja lög um mýkri ritskoðun. Ritskoðun var ekki afnumin en gerð ásættanlegri í augum umheimsins, ásýnd hennar var breytt. Hún varð kannski svipuð og ungverski hugsuðurinn Miklós Haraszti lýsir í bók sinni Flauelisfangelsið — og ég mæli mjög með lestri hennar. Það sem átti sér stað í Ungverjalandi og á Spáni var ekki beinlínis skref fyrir skref afnám ritskoðunar. Þetta voru meira framfarir í ritskoðun. Notendavænni umbúðir. Mannúðlegri kúgun, vinsamlegra alræði. Sem ráða má af bók Haraszti að hafi breitt úr sér til Vesturlanda frá Ungverjalandi. Það var stutt síðan Fraga lokaði dagblaðinu Madríd í marga mánuði fyrir að fjalla um frönsk stjórnmál árið 1968, hugsanlega með óbeinum vísunum í stjórn Francos. Nýja ritskoðunin var meira … umbótasinnuð. Ekki eins augljós.

Galisíski rithöfundurinn Manuel Rivas sagði einhverju sinni frá því að eftir að hann gagnrýndi Fraga hefðu bækur hans verið fjarlægðar úr búðum. Ákveðin tengsl voru milli héraðsstjórnarinnar og bókaútgáfna og -búða. Þó var þetta í lýðræðislegu samfélagi. Við erum að tala um þessa öld, ekki þá tuttugustu. Hin afnumda ritskoðun hafði bara tekið á sig aðra mynd.

Því Fraga var ekki hættur afskiptum af pólitík þótt hann hætti sem ráðherra í stjórn Francos. Fraga átti enn eftir að stofna stjórnmálaflokk upp úr fasismanum, og svo annan upp úr honum, verða einn af „landsfeðrunum“, þeim sem rituðu nýja stjórnarskrá, og varaforseti Spánar í eitt ár, frá 1975 til 1976. Hann stofnaði PP, helsta og stærsta hægriflokk Spánar upp úr öðrum og fasískari flokki sem hlaut ekki brautargengi. Síðar varð Fraga héraðsstjóri í Galisíu. Skipaður ráðherra í einvaldsstjórn Francos, lýðræðislega kosinn héraðsstjóri í heimahéraði sínu. Svo stutt getur leiðin verið frá lýðræði yfir í alræði.

Andartakið sem Fraga slapp undan/missti af?

Besta heimildin um valdaránstilraunina á Spáni árið 1981 er bókin Anatomía de un instante eftir Javier Cercas. Fréttamyndin á forsíðu bókarinnar — augnablikið — er ansi mögnuð. Vélbyssuvopnaðir hermenn hafa ruðst inn í þingið, skipað öllum að grúfa sig niður og allir hafa hlýtt — nema einn. „Todos al suelo,“ öskruðu hermennirnir og veifuðu vopnum sínum: „Allir í gólfið!“

„Vilji valdaránsmanna var góður,“ sagði Manuel Fraga. „Skjótið mig!“

En hvað var Adolfo Suárez forsætisráðherra Spánar, sá fyrsti lýðræðislega kjörni eftir Franco, að hugsa þegar hann ákvað að leggjast ekki í gólfið? spyr rithöfundurinn Javier Cercas. Augljósa svarið af myndinni að dæma er: Hann sýndi reisn og sat uppréttur tignarlega til varnar lýðræðinu.

Cercas byrjar að rekja feril Suárez og spyr inni á milli, á ótal síðum, með rækilegri heimildavinnu, hvað Suárez hafi verið að hugsa. Og Juan Carlos konungur, hvað var hann almennt að pæla? Sú saga hefur, að ég held, aldrei borist til Íslands að Juan Carlos skaut bróður sinn til bana í veiðiferð sem unglingur. Margt er enn á huldu um það manndráp, sem var afgreitt sem slysaskot og þaggað niður. Franco var jú patrón Juan Carlosar og velgjörðarmaður og vildi að hann tæki við sem konungur að sér látnum. Ekkert segir að Juan Carlos hafi verið afhuga því frá öndverðu, fremur en að hann hafi bara lesið rétt í samtíma sinn þegar stundin kom. Helstu merki um spillingu Juan Carlosar tóku að birtast í kreppunni 2008 og hann flæmdist frá völdum.

En Suárez, hvað hugsar hann þarna þar sem hann situr og býður alræðisvaldinu byrginn?

Það skýrist smám saman eftir því sem Cercas greinir anatómíu augnabliksins, forsögu andartaksins. Hætti Suáres ekki lífi sínu fyrir lýðræðið? Varla. Herforingjarnir sem stóðu að valdaránstilrauninni voru allir vinir hans, hann vissi mætavel að þeir sem stóðu með alvæpni fyrir framan hann færu aldrei að skjóta hann. Forsprakkar valdaránsins myndu þvert á móti vera áhugasamir um að gera hann að ráðherra í fyrirhugaðri alræðisstjórn, ef valdaránið tækist, og kannski vin hans, Juan Carlos, að konungi alræðisríkis.

Sennilega hefði Fraga líka setið uppréttur ef svo hefði farið að hann hefði gegnt stöðu forsætisráðherra á þessum tíma. Hefði hann ekki lotið í lægra haldi fyrir keppinauti sínum.

Suárez, keppinautur Fraga

Adolfo Suárez barðist með falangistum í spænsku borgarastyrjöldinni 1936-1939. Hann varð dagskrárstjóri Ríkissjónvarps Francos árið 1962 og síðar stjórnandi þess. Í gegnum starf sitt fyrir hreyfingu falangista kynntist hann Juan Carlos konungi náið. Fyrir hönd hreyfingarinnar varð hann héraðsstjóri í Segovía. Á þeim tíma sem kenndur er við „transisjón“ yfir í lýðræði át Suárez krít, eins og úlfurinn í ævintýrinu, og varð einkar blíðmæltur og lýðræðissinnaður. Árið 1975 sagði hann um félaga sinn Manuel Fraga að það yrði stórslys ef Fraga væri valinn forsætisráðherra.

Þessa snerru samherja vann Suáres. Þó var við ofurefli að etja, Fraga hafði miklu meira bakland. Staðan var sú að Franco var dáinn en einræði hans enn við lýði. Þegar Juan Carlos konungur leysti forsætisráðherrann Carlos Arias Navarro frá störfum (og gerði hann að markgreifa í leiðinni í sárabætur) var það af flóknum ástæðum, meðal annars vegna ríkishryðjuverka sem Arias bar ábyrgð á. Konungurinn setti Adolfo Suáres sem forsætisráðherra. Ekki Fraga.

Það var ævilangur draumur Fraga að verða forsætisráðherra Spánar. Gríðarleg metorðagirni hans átti þennan draum alla tíð að endimarki. Draumurinn rættist ekki.

En hvað var Suáres að hugsa þegar hann sat þarna kokhraustur og uppréttur meðan á yfirtöku þingsins stóð?

Javier Cercas kemst loksins að niðurstöðu eftir rækilega greiningu:

Hann var að hugsa um forsíðumynd allra dagblaða heimsins daginn eftir.

Það tókst hjá honum. Ein ljósmynd: Arfleifðin hans breyttist úr fasista í vandræðum í lýðræðishetju.

Manuel Fraga hafði verið innanríkisráðherra en varð nú ríkisstjórnarformaður. Hann hefði sennilega léttilega leikið eftir fjölmiðlaatriði keppinautarins ef til þess hefði komið. Hann var enn meiri meistari í fjölmiðlaspuna.

„Með Fraga allt inn að nærbuxum“

Breytingar Fraga á lögum um ritskoðun náðu til nektar í kvikmyndum og með slagorðamennsku að vopni tókst honum að verða eini stjórnmálamaðurinn úr ranni Francos sem var enn starfandi í spænskum stjórnmálum á 21. öld.

Slagorðið um hvernig Fraga aflétti ritskoðuninni hljóðaði svo: „Con Fraga, hasta la braga“. Sem útleggst, án ríms: „Með Fraga allt inn að nærbuxum“.

Fraga átti rætur á Kúbu og Fidel Castro kom tíðum í heimsókn til Galisíu og fór vel á með þeim Castro og Fraga. Sá síðarnefndi var lentur í þeirri stöðu að andæfa látlaust allri skerðingu á sjálfsstjórn héraðanna á Spáni, sem hann hafði áður barist ákaft fyrir að yrðu sem minnst. Franco bannaði móðurmál sitt, galisísku, þeir voru báðir frá Galisíu, Franco og Fraga. Það breytti því ekki að báðir töluðu galisísku á veitingahúsum og kaffihúsum í Galisíu og létu sem ekkert væri: Þetta var mállýska þeirra. Stefna þeirra var miðstjórn í Madríd og ósundraður Spánn, eitt tungumál, eitt ríki. Galisískir þjóðernissinnar voru frekar vinstrimenn. Einn af kennurum mínum rakst stundum á Franco og Fraga á veitingastöðum í Ferrol eða A Coruña. Galisíska var ekki viðurkennd sem tungumál en þeir töluðu út í eitt á galisísku sjálfir, kjaftagleiðir og klókir.

Frelsi nýju ritskoðunarlaga Fraga náði að vissu leyti til nektar í kvikmyndum eins og slagorðið bendir til. Haft er eftir Fraga um samverkakonu sína á þingi: „Það áhugaverðasta sem þessi þingkona hefur sýnt fram að þessu er brjóstaskoran.“ Það er komið yfir á lýðræðistímann þegar þessi orð féllu. Hann var inntur eftir afstöðu sinni til dauðarefsingar og varð að svari að ákveðna menn myndi hann ekki vilja láta taka af lífi því það væri nær að „hengja þá upp á eistunum“.

Varð hann ekki óvinsæll með svona orðbragði? Auðvitað ekki. Ekki fremur en Trump. Til er fyrirbæri sem nefnist lalókesía (e. lalochesia) og merkir þá heilsusamlegu nautn sem fólk getur haft af því að einhver sé orðljótur og blóti. Sem sé: ef það sýður upp úr hjá manni skánar það örlítið ef maður blótar því í sand og ösku. Blót er að vissu marki andleg líkn og útrás. Það mætti kalla þetta blótgælur á íslensku. Orðið blótgælur mætti gjarnan breiðast út. Það er titill á ljóðabók eftir Kristínu Svövu Tómasdóttur og hún greindi frá því á sínum tíma að hún hefði fundið orðið í bók eftir Matthías Viðar Sæmundsson. Fraga var duglegur við blótgælur. Og harðorðar yfirlýsingar. „Strætin eru mín“ hafði hann einhverju sinni á orði, í þeirri merkingu að hann ætti stræti í krafti valds síns og mótmælendur skyldu hypja sig burt af þeim.

Héraðsstjórinn

Það kom að því að Manuel Fraga hætti á Spánarþinginu og gerðist héraðsstjóri. Hann hafði ýmislegt, ef ekki allt, um það að segja hver tæki við af honum hjá PP. Fyrir valinu varð José María Aznar, sem síðar varð forsætisráðherra Spánar á árunum 1996 til 2004. Það eru ekki ýkjur að Fraga kenndi Aznar margt um gang mála í stjórnmálum, sennilega allt sem hann kunni. Afsprengi þessa eru stjórnmálaflokkar á borð við Vox.

Fraga mætti ýmsu mótlæti sem héraðsstjóri, þar á meðal var Prestige-slysið, þegar olía lak úr skipi við strendur Galisíu. En alltaf var hann kosinn aftur. Vinsældir hans virtut aldrei dvína. Áratugir hans í stjórnmálum og stjórnsýslu urðu alls sex og hófust þegar Franco setti hann yfir stofnum um spænska menningu árið 1951, en í þá daga var hinn ungi Fraga ófeiminn við að viðra aðdáun sína á þýska kenningasmiðnum og nasistanum Carl Schmitt, sem hélt fyrirlestra á Spáni árið 1962 svo úr varð bók þar sem spænska borgarastyrjöldin er sett fram sem frelsun undan alþjóðlegum kommúnisma. Kommúnismi var að sjálfsögðu bannaður í ríki Francos. Schmitt hafði ýmsar hugmyndir um gildi alræðis og galt varhug við fyrirbærum á borð við lýðræði.

Hinn nýi Fraga talaði eiginlega ekki þannig lengur. Hann hafði gert tilraun til að umpóla ímynd sinni úr fasista í umbótasinna. Það breytti því ekki að viðhorf hans til hópa á borð við samkynhneigða var neikvætt. Um það talaði hann frjálslega og fjálglega langt fram yfir aldamót, en Manuel Fraga dó í hárri elli árið 2012. Allt kynsegin var óeðli í hans augum. Í dag er talað um bakslag í Bandaríkjunum í tengslum við réttindi kynsegin fólks og trans fólks, þótt líklega væri eðlilegra að tala um hrun í því samhengi og bæta réttindum kvenna við listann, af ýmsum einstökum dæmum að merkja. Það varð aldrei neitt bakslag íhaldsamra viðhorfa í Galisíu meðan Fraga var við lýði. Af hverju ætti þetta fólk að vera „stolt“ af því að „virka afturábak“? spurði hann á fyrsta áratug þessarar aldar. Það væri greinilega eitthvað að þessu fólki og ástæðulaust fyrir það að viðra neitt stolt yfir því, sagði hann, en ítrekaði jafnan að hann hefði ekkert á móti þeim. Þetta var línudans. Það var eitthvað afvegaleitt við litningana í samkynhneigðum en fyrst maður er umbótasinni verður að umbera þá, sagði hann um svipað leyti og fulltrúi Vatíkansins sæmdi hann stórriddarakrossi og Fraga kyssti hringinn á fingri hans með viðhöfn. Fraga átti alltaf fulltingi kaþólsku kirkjunnar.

Ímyndarskipti Fraga gengu aldrei almennilega eftir. Eitt einasta fótómóment, besta fótómóment tuttugustu aldar, sá til þess að Suárez, keppinauti Fraga, auðnaðist miklu betur en honum að skipta um ham, breyta arfleifð sinni. En Fraga var ekki af baki dottinn þótt flokkur hans tapaði í kosningum árið 2005 og hann yrði ekki héraðsstjóri eftir það. Hann tók ósigrinum af mikilli reisn, eða hitt þó heldur, og lýsti því yfir að Galisíubúar hefði alltaf verið ljóðrænir og melankólískir aumingjar og væluskjóður. Sem er nokkurn veginn klisjan um Galisíubúa, íbúa í héraðinu þar sem fíngerð rigningin er listgrein og þokan er alltumlykjandi ljóðlist, ef undan eru skilin síðustu orðin tvö, aumingjar og væluskjóður. Þau eru blótgælur. Flokkur hans tapaði naumlega og fékk raunar 45% atkvæða. Fraga sat sem fastast á héraðsþinginu og hafði mikil áhrif, kominn yfir áttrætt. Hann lét reisa sér menningarhöll á hæð ofan Santiago og þar er gata nefnd í höfuðið á honum.

„Manuel Fraga, hinn mikli verjandi innflytjenda, deyr af hjartaáfalli, 89 ára gamall“, var ein af fyrirsögnunum þegar Fraga dó. Myndskeið sýnir ögn umkomulausan aldraðan mann í hjólastól, nánast brjóstumkennanlegan.

Með fyrirsögninni er reyndar ekki átt við innflytjendur á Spáni heldur galisíska innflytjendur í öðrum löndum. Hann stóð með sínu fólki.

Enn ein tilvitnun í Fraga: „Ég hef alla tíð sagt sannleikann án þess að nota smokk og ég mun aldrei setja á mig smokk til æviloka.“ Vafalaust hefur hann staðið við þetta.

En ég er ekki viss um að Fraga hafi dáið. Hann er ódauðlegur. Þráður hans hefur aldrei slitnað.

Höfundur er rithöfundur og þýðandi.