Dýrasta land heims í nafni sjálf­stæðisins

Það sem mér finnst hvað áhugaverðast við umræðuna um Evrópusambandið hér á Íslandi er hversu oft hún festist í fortíðinni á meðan heimurinn í kringum okkur er að breytast með hraða sem við höfum vart séð áður. Hér heima er umræðan enn gjarnan sett fram eins og þetta sé fyrst og fremst spurning um fiskveiðar, þjóðerniskennd eða ótta við að „selja landið“. Á sama tíma ræða leiðtogar Evrópu framtíð álfunnar út frá forsendum er snúa að öryggi, efnahagslegum stöðugleika, áhrifavaldi og stöðu smáríkja í heimi þar sem stórveldi verða sífellt ágengari.

Finnlandsforseti Alexander Stubb sagði í vikunni að Evrópusambandið þyrfti að hugsa stærra, að sambandið gæti stækkað úr 27 ríkjum í allt að 40 og jafnvel náð út fyrir hefðbundin landamæri Evrópu. Hann nefndi Ísland sérstaklega og sagði þjóðaratkvæðagreiðslu hér fram undan mikilvæga. Það er í sjálfu sér athyglisvert að smáríki eins og Finnland sjái framtíð sína svo skýrt bundna við sterkari samstöðu Evrópu. Finnar vita hvað það þýðir að búa við hlið stórveldis. Þeir skilja líka að í heimi þar sem pólitísk óvissa, efnahagsleg átök og öryggishagsmunir ráða sífellt meira ferðinni verða smáríki að hugsa strategískt til langs tíma.

Óstöðugleikinn sem varð eðlilegur

Íslensk umræða virðist hins vegar oft einkennast af því að við séum enn að verja okkur gegn Evrópu eins og hún hafi ekkert breyst frá því á tíunda áratugnum. Gamlar mýtur lifa enn góðu lífi; að aðild jafngildi því að „missa auðlindirnar“, að Ísland verði einhvers konar valdalaust útjaðarríki eða að fullveldið hverfi á einni nóttu. En þessi umræða forðast gjarnan stærri og erfiðari spurninguna: hversu mikið raunverulegt efnahagslegt sjálfstæði höfum við í dag?

Krónan hefur árum saman verið einn stærsti óstöðugleikavaldur íslensks samfélags. Hún er oft sett fram sem tákn fullveldis og sjálfstæðis, en fyrir fjölskyldur landsins birtist hún fyrst og fremst sem ófyrirsjáanleiki. Háir vextir, verðtryggð lán, gengissveiflur, síhækkandi verðlag og verðbólga sem étur upp launahækkanir áður en fólk nær að finna fyrir þeim. Við höfum lifað svo lengi við þetta fjárhagslega ójafnvægi að við erum farin að mistaka það fyrir sjálfstæði.

En þetta eru ekki náttúrulögmál. Þetta eru afleiðingar af litlu og viðkvæmu hagkerfi með gjaldmiðil sem stendur sífellt berskjaldaður gagnvart sveiflum, fákeppni og alþjóðlegri óvissu.

Og það eru heimilin sem borga verðið.

Þegar hagfræðingar ræða verðbólgu eða stýrivexti verða umræðurnar oft svo tæknilegar að það vill gleymast að á bak við þessar tölur er raunverulegt fólk. Foreldrar sem vinna fulla vinnu en ná samt ekki endum saman. Ungt fólk sem sér enga raunhæfa leið inn á húsnæðismarkaðinn nema með því að skuldsetja sig til áratuga á breytilegum vöxtum. Einstæðir foreldrar sem lifa í stöðugri óvissu um næstu afborgun. Eldri borgarar sem horfa á lífeyrinn rýrna hraðar en samfélagið viðurkennir opinberlega.

Íslensk heimili hafa árum saman verið notuð sem höggdeyfar fyrir hagkerfi sem fáir virðast þora að endurhugsa.

Dýrasta land heims

Ísland er orðið eitt dýrasta land heims til að lifa í. Samkvæmt alþjóðlegum samanburði hefur Ísland árum saman verið meðal þeirra landa þar sem framfærslukostnaður er hvað hæstur og landsmenn finna fyrir því á hverjum einasta degi. Ekki vegna þess að hér sé allt svo einstakt eða lúxuskennt, heldur vegna þess að smæðin, fákeppnin og veikur gjaldmiðill gera okkur stöðugt berskjölduð. Á litlum markaði safnast vald auðveldlega á fáar hendur og þegar samkeppni er veik er kostnaðurinn oftar en ekki færður áfram á neytendur.

Við finnum það m.a. í matarkörfunni, húsnæðinu, lyfjunum, bensíninu og vöxtunum. Á meðan hafa íslensk heimili búið við einhverja hæstu stýrivexti í Evrópu og verðbólga hér verið þrálátari og langvinnari en víða í nágrannalöndum okkar. Þetta snýst ekki lengur eingöngu um hagfræði heldur um lífsgæði, félagslegt öryggi og það hvort fólk geti yfirhöfuð byggt sér stöðugt líf.

Vandamálið er ekki endilega að við séum lítið land. Stærsta vandamálið er að við höfum of lengi verið alin upp við þá hugmynd að efnahagslegt óöryggi sé einfaldlega verðið sem við verðum að greiða fyrir að vera Íslendingar.

Smæðin og valdið

Þess vegna finnst mér að umræðan um Evrópusambandið þurfa að færast nær raunveruleika fólks. Hún má ekki bara snúast um fullveldi í abstrakt skilningi heldur líka um hvers konar samfélag við viljum byggja. Hvort við viljum áfram búa við kerfi þar sem almenningur ber stöðugt áhættuna af efnahagslegum sveiflum á meðan fáir aðilar hagnast gríðarlega á viðkvæmu kerfi.

Og þar kemur annar punktur sem oft er rætt um í hálfum hljóðum en sjaldan af fullri hreinskilni og er sá að smæð íslensks samfélags hefur líka sína galla.

Í litlum samfélögum verða tengsl stjórnmála, viðskipta, eftirlitsstofnana og hagsmunaaðila auðveldlega mjög náin. Fólk færist milli valdastofnana, embætta, banka, fyrirtækja og stjórnmála og stundum verður til ákveðin menning þar sem ábyrgðin þynnist út vegna þess að allir þekkja alla. Þetta birtist ekki endilega í dramatískri spillingu heldur í þessari mjúku kerfislægu nálægð þar sem erfitt verður að aðskilja vald, eftirlit og hagsmuni.

Við sáum afleiðingarnar af slíku kerfi mjög skýrt eftir bankahrunið árið 2008. Þá kom í ljós hversu brothætt lítið hagkerfi getur orðið þegar eftirlit, fjármálakerfi og stjórnmál fléttast of mikið saman.

Sterkari tenging við Evrópu myndi ekki gera Ísland fullkomið og hún myndi ekki útrýma spillingu eða sérhagsmunum. Slík kerfi eru til alls staðar. En stærra regluverk, fleiri eftirlitsstig og sterkari alþjóðleg viðmið geta skapað meira aðhald, aukið gagnsæi og styrkt stöðu almennings gagnvart bæði stjórnvöldum og stórum fyrirtækjum. Fyrir samfélagið í heild gæti það einfaldlega þýtt sanngjarnara kerfi.

Við erum þegar tengd Evrópu

Í raun er Ísland nú þegar mjög djúpt tengt Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn og Schengen. Við tökum upp stóran hluta af regluverki sambandsins, fylgjum mörgum sameiginlegum reglum og njótum ávinningsins af sameiginlegum markaði. Munurinn er hins vegar sá að við sitjum ekki raunverulega við borðið þegar ákvarðanirnar eru teknar. Við erum oft í þeirri sérkennilegu stöðu að þurfa að aðlaga okkur reglum sem við höfðum takmörkuð áhrif á að móta.

Að segja já við samningaviðræðum er ekki það sama og að afsala sér allri gagnrýni eða samþykkja allt fyrirfram. Það er einfaldlega ákvörðun um að skoða af alvöru hvaða framtíðarkosti Ísland hefur.

Við eigum ekki að þurfa að velja á milli sjálfstæðis og öryggis. Þroskað samfélag ætti að geta tryggt hvort tveggja.

Spurningin sem við þurfum loksins að ræða

Þess vegna finnst mér umræðan um þjóðaratkvæðagreiðslu ekki fyrst og fremst snúast um það hvort Ísland eigi að gefast upp gagnvart Evrópu. Heldur snýst hún um það hvort við séum tilbúin að ræða af alvöru hvernig framtíðarsamfélag við viljum vera.

Viljum við áfram lifa við sífelldar efnahagssveiflur sem hafa orðið svo eðlilegar að fólk er hætt að spyrja hvort það eigi betra skilið? Viljum við halda áfram að verja kerfi sem hefur árum saman skilað heimilunum háum vöxtum, verðbólgu og einum hæsta framfærslukostnaði í heimi í nafni sjálfstæðis sem almenningur finnur sífellt minna fyrir í eigin vasa?

Það er löngu tímabært að spyrja hvort íslensk heimili eigi betra skilið en að lifa kynslóð eftir kynslóð við óöryggi sem hefur verið normalíserað sem þjóðarstolt.

Höfundur er meistaranemi í félagsráðgjöf.