Þegar líf er í húfi

Á þessari ljósmynd sem tekin var fyrir Samgöngustofu sést sigmaður þyrlu Landhelgisgæslunnar grípa í hönd nemanda Slysavarnaskóla sjómanna. Nemandinn æfir sig í að taka á móti bjargvætti sínum við krefjandi aðstæður.

Það kann að vera að glöggir lesendur sjái ákveðna tengingu þessarar myndar við eitt frægasta málverk sögunnar, „Sköpun Adams” eftir Michelangelo? Málverk Michelangelos er freska í lofti aðalhvelfingar Sixtínsku kapellunnar í Róm og sýnir upphafið að lífi manns og mannkyns samkvæmt 1. Mósebók (Genesis). Ljósmyndin var hins vegar tekin þar sem verið var að æfa þyrlubjörgun mannslífa á sundunum við Reykjavík. Hún sýnir með áhrifamiklum hætti einn mikilvægasta þátt mannlegs samfélags, að bregðast við þegar líf er í húfi.

Ljósmyndin er má segja táknræn fyrir þá öryggismenningu sem náðst hefur í sjósókn við Íslandsstrendur og eflst til muna á undanförnum áratugum. Ekkert skal gefið eftir við björgun mannslífa þótt til þess þurfi oft og tíðum að heyja erfiða baráttu við ógnaröfl náttúrunnar.

Í einni af bókum Steinars J. Lúðvíkssonar, Þrautgóðir á raunastundu, er listi yfir nöfn þeirra sem fórust á sjó við Ísland á árunum 1900 til 1975. Á þeim lista eru nöfn 3.572 manna. Það eru að meðaltali 48 manns á ári á þessum 76 árum. Öldum saman virtist hafa verið litið svo á að þessi mannslíf væru óumflýjanlegur fórnarkostnaður en sem betur fer hefur orðið breyting þar á. Meðaltal látinna undanfarin 20 ár er 1 á ári og á 9 árum þar af urðu engin banaslys til sjós. Hvert banaslys er einu of mikið.

Það má segja að þessi árangur grundvallist á nokkrum þáttum. Skip nú til dags eru mun öruggari en áður. Í dag er notast við fullkominn leiðsögu-, staðsetningar- og samskiptabúnað. Strangari kröfur og lög eru um öryggi, eftirlit og menntun sjómanna. Árið 1985 var stofnaður Slysavarnaskóli sjómanna. Skólinn er rekinn af Slysavarnafélaginu Landsbjörg og margir opinberir og einkaaðilar koma að þjálfun og æfingum en þar má helst nefna Landhelgisgæsluna. Tryggingafélög hafa einnig veitt skólanum margs konar stuðning. Hlutverk skólans er að bæta öryggi sjómanna með bóklegri kennslu og verklegri þjálfun í meðferð björgunar‑ og öryggisbúnaðar.

Allt þetta og ekki hvað síst þrautseigja og vitund íslenskra sjómanna, viðbragðsaðila og útgerða hefur skapað öryggi sem vakið hefur athygli víða um heim.

Starfsfólk innviðaráðuneytis og Samgöngustofu hefur tekið virkan þátt í vinnu hjá IMO – International Maritime Organization við að koma svonefndri Höfðaborgarsamþykkt á en tilgangur hennar er að tryggja öryggi sjómanna á fiskiskipum um allan heim. Samþykktin mun taka gildi í febrúar 2027 og eru það mikil tímamót.

Eftirfarandi eru dæmi um hlutverk Samgöngustofu hvað varðar eftirlit, almenna stjórnsýslu og öryggi sjómanna. Það er meðal annars:

1) Útgáfa og staðfesting starfs- og réttindaskírteina og mat á hæfni sjómanna.

2) Eftirlit með gæða- og öryggiskröfum til skipa og útgáfu leyfa sem tryggja lögbundið ástand skipa.

3) Innleiðing og framfylgd alþjóðlegra og innlendra öryggisreglna og staðla.

4) Samþykki og viðurkenning þjálfunar- og endurmenntunaráætlunar fyrir sjómenn.

5) Fræðsla og forvarnir ásamt þátttöku í rannsóknum og greiningu atvika.

6) Almennt samstarf við sjóslysa- og björgunaraðila og alþjóðastofnanir[1] um öryggismál sjómanna.

Með samstilltu átaki og ekki hvað síst þjálfun og árvekni sjófarenda hefur tekist að bæta öryggi þeirra. Sjómenn þurfa að vera eigin öryggisverðir og annarra um borð. Þeir þurfa að takast á við krefjandi og oft hættulegar aðstæður sem geta reynst erfiðar, langt fjarri landi. Sjómenn eiga þakkir og hrós skilið fyrir þá öryggismenningu sem þeir hafa tileinkað sér með frábærum árangri. Við skulum því heiðra þá á sjómannadaginn sem og aðra daga ársins.

Höfundur er forstjóri Samgöngustofu.