Breyttu fóstur­vísum af meiri ná­kvæmni en áður

Hægt yrði að nota tæknina til að fjarlægja erfðaefni sem og stökkbreytingar sem geta valdið sjúkdómum en það yrði einnig hægt að breyta fósturvísum þannig að börnin fengju ákveðna eiginleika sem foreldrar vildu.

Eins og fram kemur í frétt New York Times segja margir að slíkt yrði lítið annað en mannkynbætur (e. Eugenics).

Í samtali við miðilinn sagði Dieter Egli, sem leiddi rannsóknina, að ræða þyrfti það að gera breytingar sem þessar á fósturvísum. Það væri ekki hlutverk vísindamannanna.

„Sem vísindamaður getur þú útvegað gögnin fyrir þá umræðu en þá verður þú í raun að stíga til baka og leyfa öðrum að taka við.“

Vísindamennirnir notuðu nýja tækni til að skipta út hlutum erfðamengis fósturvísanna án þess að valda þeim skaða sem átti sér oft stað í tengslum við tækni sem kallast CRISPR og var mikið á milli tannanna á fólki fyrir þó nokkrum árum.

Dr. Egli segir að enn eigi eftir að rannsaka betur mögulega fylgikvilla þessarar nýju tækni. Enn sé langt í land með að hún fari í almenna notkun.

Rannsóknin hefur verið birt á netinu en á eftir að gangast jafningjamat.

Millifyrirsögn

Umræða um mannkynbætur náði nýjum hæðum á síðasta áratug þegar vísindamenn þróuðu CRISPR-erfðabreytingatæknina (Krisper). Það var tiltölulega ódýr leið til að hafa áhrif á gen og erfðamengi og var þannig meðal annars hægt að komast að því hvað tiltekin gen gera og hvaða áhrif þau hafa.

Árið 2020 fengu þær Emmanuelle Charpentier og Jennifer Doudna Nóbelsverðlaun í efnafræði fyrir þátt þeirra í að þróa CRISPR/Cas9.

Tæknin var þó að mörgu leyti umdeild og þá sérstaklega hvað varðar breytingar á erfðaefni kynfruma, svokölluðum kímfrumum. Það eru frumurnar sem bera erfðaupplýsingar milli kynslóða og með breytingum á þeim er á sama tíma verið að eiga við gen afkomendanna.

Ítarlega var fjallað um þessa tækni og siðferðilegar spurningar kringum hana á Vísi á sínum tíma.

Tæknin er ekki fullkomin og hafa verið gerð mistök. Þrátt fyrir það hefur verið reynt að breyta erfðamengi fósturvísa áður.

CRISPR veldur skemmdum

He Jiankui, kínverskur vísindamaður, og tveir aðrir voru árið 2019 sakfelldir fyrir að gera ólöglegar tilraunir með fósturvísa og að láta konur fæða börn sem genabreytingar höfðu verið gerðar á.

Hann sagði markmið sitt hafa verið að þróa börn með náttúrulegar varnir gegn HIV.

Sjá einnig: Sakfelldir fyrir ólöglegar tilraunir með genabreytt börn

Dr. Egli og samstarfsmenn hans gerðu árið 2020 tilraun með CRISPR þar sem þeir notuðu sæði úr mönnum með stökkbreytingu sem getur valdið blindu. Sæðið var notað til að frjóvga egg og reyndu þeir að nota CRISPR til að fjarlægja genin sem geta valdið blindunni.

Þær viðgerðir tókust þó ekki nema í um helmingi tilfella og í hinum tilfellunum ollu þær skemmdum á erfðamenginu.

Þá voru margir vísindamenn sammála um þetta væri enn ein sönnun þess að það væri of hættulegt að nota CRISPR til að breyta fósturvísum.

Notuðu nýrri tækni

Egli og félagar prófuðu að þessu sinni tækni sem fyrst var notuð af vísindamönnum við Harvard árið 2016, þar sem CRISPR-tæknin var nýtt í samblandi við önnur efni til að gera breytingar á erfðamengi af meiri nákvæmni en hægt var áður.

NYT segir að í fyrra hafi ungabarn verið læknað af erfðagalla sem hefði getað reynst banvænn með þessari nýju tækni sem á ensku kallast „Base editing“.

Áhugasamir geta séð stutt útskýringarmyndband um það hvernig þessi tækni virkar í spilaranum hér að neðan.

Vísindamenn Columbia notuðu þessa tækni til að gera breytingar á frjóvguðum eggjum og fósturvísum og var markmiðið að fjarlægja stökkbreytingar sem geta valdið hjartakvillum og breyta geni sem stýrir framleiðslu hemóglóbíns í fósturvísum.

Eftir að tilraunin var framkvæmd segjast vísindamennirnir ekki hafa fundið neinn skaða á erfðamengjum eggjanna og fósturvísanna sem hefði verið líklegur ef notast hefði verið við CRISPR.

Í einhverjum tilfellum fór tilraunin þó þannig að sameindirnar sem áttu að breyta erfðamenginu fundu ekki skotmörk sín. Leiddi það til þess að fósturvísar innihéldu báðar útgáfur af frumunum sem um ræddi. Eina útgáfu með stökkbreytinguna og aðra án hennar. Slíkt hefði getað leitt til kvilla seinna meir.

Eins og áður segir stendur jafningjamat yfir og er einnig verið að framkvæma frekari tilraunir á þessari tækni. Aðrir sérfræðingar sem ræddu við NYT segja tæknina mjög efnilega en hinar siðferðilegu spurningar sem hún vekur séu enn til staðar.