Vonar að rangt sé haft eftir Katrínu og Lilju því við­brögð þeirra eru ó­skiljan­leg

Hugtakið „pólitísk ábyrgð“ og svo það að „axla pólitíska ábyrgð“ hefur verið ofarlega á baugi að undanförnu í tengslum við heita umræðu um skýrslu ríkisendurskoðanda þá sem út kom í vikunni og fjallar um sölu ríkisins á hluta í Íslandsbanka. Hins vegar virðist merking hugtaksins „pólitísk ábyrgð“ vefjast fyrir ólíklegasta fólki. Hvort sem það er meðvitað eða ómeðvitað og vandséð hvort er verra. 

Við notum hugtök til að stytta okkur leið í umræðunni en forsenda þess er sú að sameiginlegur skilningur ríki á merkingu hugtaksins. Þegar þessu hugtaki hefur verið slengt fram virðist það fremur vera til að drepa umræðunni á dreif en að skýra málin. Vísir hafði samband við Henry Alexander og fékk hann til að rýna í merkingu hugtaksins „pólitísk ábyrgð“. Hann segir ástæðuna fyrir því að fólki verði svo hált á þessu svellinu þá að við notum mest eitt hugtak á íslensku um óhlutbundin fyrirbæri. Í öðrum tungumálum eru gjarnan notuð fleiri hugtök til að ná utan um ólíka merkingu.

„Ábyrgðarhugtakið er dæmigert að þessu leyti og skýrir það kannski eitthvað af þeim ruglingi sem hefur verið í gangi í vikunni,“ segir Henry Alexander.

Svör Katrínar og Lilju óskiljanleg

Hér er þá um það að ræða að stjórnmála- og/eða ráðamenn beri ábyrgð á sínum verkum og þeirra sem starfa á málasviðinu, undirmanna og svo að þeir beri ábyrgð gagnvart kjósendum. Þeir megi bíta úr nálinni með hugsanlegt klúður í næstu kosningum eða prófkjöri eftir atvikum.

„Grunnskiptingin í hugtakinu er á milli þess að stundum berum við ábyrgð á einhverju að því leyti að okkur er falið verkefni. Þá berum við ábyrgð á því að úr því sé unnið. Ég tók eftir því að fjármálaráðherra valdi að tala um slíka ábyrgð í Kastljósi í vikunni þegar hann vísað til þess að hann hefði borið ábyrgð á því að selja hlut í banka. 

En þetta er kannski ekki að bera ábyrgð eða axla ábyrgð í þeim skilningi sem fólk hefur verið að tala um. Það er tengdara síðari merkingunni þar sem maður þarf að vera ábyrgur fyrir því sem gert hefur verið. Fatan stoppar hjá manni, svo maður grípi til orðalags sem er þekkt úr ensku. Þó að þetta sé vissulega aðeins flóknara má segja að ensku hugtökin „responsibility“ og „accountability“ nái þessum greinarmun.“

Henry Alexander segir að svo virðist sem þessi ólíka merking flækist fyrir fólki sem er að reyna að gera sér grein fyrir því hvernig hin pólitíska ábyrgð sé vaxin.

„Til dæmis var vitnað í tvo ráðherra ríkistjórnarinnar í vikunni varðandi slíka ábyrgð og getur maður ekki annað en vonað að rangt hafi verið eftir þeim haft. Viðbrögð þeirra voru óskiljanleg,“ segir Henry Alexander.

Þunnur skilningur á lýðræðinu

Heimspekingurinn vísar hér til fréttar Vísis þar sem leitað er viðbragða þeirra Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra og Lilju D. Alfreðsdóttur menningar- og viðskiptaráðherra, en þær tvær eiga sæti í sérstakri ráðherranefnd um efnahagsmál ásamt fjármálaráðherra, við því sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðanda.

Þar segja þær eitthvað á þá leið að Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra hafi þegar axlað ábyrgð með því að hafa kallað eftir skýrslu ríkisendurskoðanda?! Fréttin hefur vakið mikla athygli en fjölmargir klóra sér í kolli á samfélagsmiðlum, hvernig beri eiginlega að skilja þetta að teknu tilliti til merkingar hugtaksins?

„Pólitísk ábyrgð felst í eðli þess hlutverks sem maður tekur sér fyrir hendur sem kjörinn fulltrúi. Ráðherra sem hluti framkvæmdavalds ber aukna ábyrgð umfram aðra því segja má að sá hluti framkvæmdavaldsins sem starfar undir viðkomandi starfi á ábyrgð hans eða hennar. Fatan stoppar þar, eins og ég nefndi áður.“

Þá er hinn liðurinn í merkingu hugtaksins sem snýr að kjósendum. Henry Alexander segir að það megi nálgast á tvennan hátt eftir því hvaða skilning menn leggja í lýðræði.

„Annars vegar getur fólk verið þeirrar skoðunar að lýðræði snúist einungis um kosningar og þá má segja að kjörinn fulltrúi beri ábyrgð – svari fyrir það sem hefur átt sér stað – þegar kemur að kosningum. En mér finnst þetta fremur þunnur skilningur á lýðræði og tel að allt kjörtímabilið sé ávallt undir. Það er ástæða þess að ég ræði svo mikið um traust þegar ég er spurður út í afglöp og ævintýri kjörinna fulltrúa.“

Stjórnmálamenn axla sjaldnast pólitíska ábyrgð

Henry Alexander útskýrir að traust sé orð sem við notum til dæmis um samband kjósenda og kjörinna fulltrúa.

„Við notum þetta hugtak vegna þess að kjósendur geta ekki haft til að bera þekkingu um allt það sem kjörinn fulltrúi þarf að taka tillit til. Trúverðugleiki sem þarf alltaf að vera til staðar svo við höfum röklega ástæðu til þess að bera traust til einhvers felur alltaf í sér nokkur atriði. 

Þau helstu eru þau að viðkomandi einstaklingur sem vinnur í trúverðugleika sínum hefji sig yfir nærtæka eiginhagsmuni. Hitt atriðið er að viðkomandi hafi hæfni til að gegna hlutverkinu.“

Þannig að það mega þá jafnvel heita tiltölulega ódýr undanbrögð að vísa til þess að kjósendur muni skera úr um málið í næstu kosningum?

„Pólitísk ábyrgð felst í því að maður geti svarað fyrir – fært rök fyrir – þeim ákvörðunum sem maður ber ábyrgð á. Hér skipta „armlengdarsjónarmið“ engu því að ábyrgðinni er ekki útvistað. Ekki þá nema sannað sé að reynt hafi verið skipulega að blekkja viðkomandi ráðherra. Ef maður getur ekki svarað fyrir öðruvísi en að draga fram atriði sem eru ekki viðeigandi, til dæmis þegar þau snerta annars konar ábyrgð eða maður virðist ekki skilja eðli hlutverks síns, þá er maður ekki að bera/axla pólitíska ábyrgð.“

Pólitíkusar rúnir tiltrú hangi á stöðu sinni

Henry Alexander gefur engan afslátt á þessu, það er ef eitthvert vit eigi að vera í umræðunni:

„Það er einfaldlega þannig – og sem hefur oft gerst á undanförnum árum – að ef svörin eru ekki til staðar, þá er ekkert annað að gera en að segja sig frá hlutverkinu. Það gerist vissulega ekki reglulega á Íslandi. 

En hversu oft höfum við séð ráðherra hangi í hlutverki sínu, rúna tiltrú og trúverðugleika, fram að kosningum og svo leitað á önnur mið eftir kosningar? 

Hefði ekki verið betra í ljósi almannahagsmuna að viðkomandi ráðherrar hefðu strax vikið til hliðar í stað þess að láta málaflokk sinn drabbast niður út kjörtímabilið þar sem veik staða þeirra gerir það að verkum að ekki er hægt að koma mikilvægum málum í gegn?“

En að teknu tilliti til þess að kosninga- og flokkakerfið er eins og það er, væri þá hægt að ganga svo langt að tala um að það sé ekkert til sem heitir pólitísk ábyrgð í þeim skilningi?

„Nei, ég myndi ekki vísa of mikið í eða draga miklar ályktanir af kosningakerfinu. Sem betur fer snúast spurningar um pólitík, í okkar tilfelli lýðræði, um meira en kosningar.“