Hiti á fundi borgar­ráðs vegna breytinga á matarþjónustu

Greint var frá því í vikunni að verð á máltíðum afgreiddum af Reykjavíkurborg í heimsendingu til íbúa í þjónustuíbúðum og í félagsmiðstöðvum aldraðra muni hækka um allt að sjötíu prósent, úr 1.100 í 1.900. Í greinargerð meirihluta velferðarráðs sagði að bregðast þyrfti við þeirri staðreynd að gjaldskrá hefði verið langt undir kostnaðarverði.

Hildur Björnsdóttir borgarstjóri lagði svo til á fundi borgarráðs í vikunni, eftir að ákvörðunin hafði verið gagnrýnd, að tekjulágir gætu fengið heimsenda máltíð og máltíð í félagsmiðstöðvum Reykjavíkurborgar á 1.500 krónur en ekki 1.900 eins og velferðarráð lagði til. Á sama tíma lagði hún til að borgarfulltrúar greiddu meira fyrir hádegismat sinn. Enn á eftir að útfæra tekjuviðmið og endanlegt kostnaðarmat. 

Lægra gjaldið tekur gildi eins fljótt og kostur er að lokinni nauðsynlegri kerfis- og stjórnsýsluútfærslu en eins og greint var fyrst frá á breytingin á gjaldskrá að taka gildi næstu mánaðamót, 1. september.

Í fundargerð borgarráðs má sjá að málið hafi vakið nokkurn hita þó að það sé nú fullnaðarafgreitt. Fulltrúar Samfylkingar, Vinstrisins, Miðflokks og Sósíalistaflokks Íslands lögðu til á fundi borgarráðs í vikunni að tillögunum yrði frestað og vísað til hagræðingarhóps meirihlutans og öldungaráðs. Meirihlutinn vísaði þessum tillögum frá en fulltrúar minnihlutans benda á í sínum bókunum að gjaldskrárhækkanir af þessum toga séu „alvarlegt innlegg í viðkvæma stöðu vaxtahækkana og kjarasamninga á vinnumarkaði“. Borgaryfirvöld hafi heitið því að halda þeim innan hóflegra marka á fjögurra ára samningstíma gildandi kjarasamninga.

Borgarráðsfulltrúar Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Framsóknarflokksins í meirihlutanum gagnrýndu á sama tíma síðasta meirihluta harðlega í bókun á fundinum og sögðu hann hafa skilið matarþjónustu velferðarsviðs eftir í algjöru uppnámi með því að vanfjármagna samning um matarþjónustu í fjárhagsáætlun.

Greint var frá því í febrúar síðastliðnum að framleiðslueldhúsinu á Vitatorgi hefði verið lokað eftir að bakterían sem veldur listeríu fannst við reglubundið eftirlit. Síðar sama mánuð var greint frá því að framleiðslu máltíðanna til hefði verið útvistað til Krydd og kavíar en samningurinn hljóðaði upp á allt að þúsund máltíðir á dag. Þáverandi meirihluti velferðarráðs samþykkti var að gengið yrði í endurbætur á eldhúsinu en nú liggur fyrir að ekki verði af því heldur verði þjónustunni áfram útvistað. 

Í bókun núverandi meirihluta er það sérstaklega gagnrýnt að samningurinn við Krydd og kavíar kosti um 560 milljónir á ári en að aðeins hafi verið settar um 260 milljónir í verkefnið af fyrri meirihluta. 

„Fjármagnið kláraðist í mars. Frekar en að tryggja þá fulla fjármögnun hækkaði fyrri meirihluti gjaldskrána lítillega, þótt ljóst væri að sú hækkun myndi ekki duga út árið. Forsagan er alvarleg. Heilbrigðiseftirlitið gerði athugasemdir við eldhúsið á Vitatorgi árið 2023, ástandið var enn óviðunandi árið 2025 og í febrúar 2026 greindist listería og loka þurfti eldhúsinu. Í kjölfarið þurfti að færa framleiðsluna til sérhæfðs aðila sem uppfyllir ýtrustu kröfur um matvælaöryggi, með tilheyrandi kostnaðarauka,“ segir í bókuninni og að til að tryggja fólki áfram góða og örugga þjónustu þurfi að koma henni á traustan fjárhagslegan grunn.

Gjaldskrárhækkunin sé óhjákvæmileg

Samanlagt sé þjónusta velferðarsviðs þegar komin á annan milljarð króna fram úr fjárhagsáætlun fyrri meirihluta.

„Við þessar aðstæður er hækkun gjaldskrár óhjákvæmileg. Þrátt fyrir hækkunina verður heimsend máltíð í Reykjavík áfram ódýrari en í Kópavogi og Garðabæ. Jafnframt verður sérstaklega gætt að þeim sem minnst hafa milli handanna,“ segir að lokum og er þá vísað í tillögu borgarstjóra um lækkun fyrir tekjulága.

Pétur H. Marteinsson og Skúli Helgason, borgarráðsfulltrúar Samfylkingarinnar, segja hækkunina á matarverðinu þó fram úr öllu hófi. 

„Ný tillaga borgarstjóra dregur úr hækkuninni fyrir tekjulága, sem er vel, en hækkunin á þann hóp er samt óhófleg eða rúmlega 36% sem er nær sjöföld hækkun umfram verðbólgu. Hún leysir því ekki úr viðkvæmu máli sem kallar á mun betri greiningar eins og kemur fram í breytingartillögu Samfylkingarinnar, Vinstrisins og Sósíalistaflokksins. Gjaldskrárhækkanir af þessari stærðargráðu eru líka alvarlegt innlegg í viðkvæma stöðu vaxtahækkana og kjarasamninga á vinnumarkaði, þar sem borgaryfirvöld hétu því á sínum tíma að halda gjaldskrárhækkunum innan hóflegra marka á fjögurra ára samningstíma gildandi kjarasamninga sem eru í gildi til 2028,“ segir í bókun þeirra.

Enn óljóst hversu margir fái afslátt

Sanna Magdalena, áheyrnarfulltrúi Vinstrisins, segir ljóst að málið þurfi að vinna betur og bendir á að enn sé óljóst hversu margir muni falla undir ný tekjuviðmið sem velferðarsviði hafi verið falið að finna úr og að ólíklegt sé að það takist að finna út úr því áður en ný gjaldskrá tekur gildi 1. september.

„Ljóst er að kostnaður vegna máltíðaþjónustu hefur hækkað og nauðsynlegt er að finna leiðir til að mæta þeim kostnaði,“ segir í bókun hennar og að hún hefði viljað fara aðrar leiðir til að leysa málið.

Silja Sóley, áheyrnarfulltrúi Sósíalistaflokks Íslands, mótmælir fyrirhuguðum hækkunum harðlega í fundargerð.

„Ef miðað er við verð máltíða í upphafi árs er um að ræða 88% hækkun á verði fyrir lífeyrisþega og 36% fyrir aðra. Jafnframt er gagnrýnd hærri hækkun bæði hlutfallslega og í krónutölum á lífeyrisþega miðað við aðra. Þessar gífurlegu hækkanir eru brot á markmiðum kjarasamninga um að stilla gjaldskrárhækkunum í hóf til að stuðla að lækkun verðbólgu, en sérstaklega var kveðið á um hóf í gjaldskrám sem varðar fólk í viðkvæmri stöðu rétt eins og lífeyrisþega sem geta ekki matreitt sjálfir,“ segir í bókun hennar.

Ekki forsvaranlegt að verja hálfum milljarði í endurbætur

Í fundargerð er svo farið yfir tillögu borgarstjóra um lækkun fyrir tekjulága og ýmis ítargögn frá velferðarsviði þar sem farið er yfir stöðu kostnaðar, framleiðslunnar og húsnæðisins en niðurstaða sviðsins er sú að betra sé að útvista þjónustunni en að fara í endurbætur á húsnæðinu á Vitatorgi. Betra sé að vinna að því að koma þjónustunni í jafnvægi. Líkt og með gjaldskrárhækkanirnar lagði minnihlutinn til að þessu máli yrði vísað til hagræðingarhóps og öldungarráðs.

Borgarráðsfulltrúar Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Framsóknarflokksins sögðu í bókun við málið að þeir teldu ekki forsvaranlegt að Reykjavíkurborg verji að lágmarki 500 milljónum króna í endurbætur á framleiðslueldhúsinu á Vitatorgi þegar fyrir liggur að rekstur þess hefur verið bæði erfiður og óhagkvæmur um árabil.

Í samantekt velferðarsviðs hafi komið fram að eldhúsið hafi farið 117 milljónum króna fram úr fjárheimild árið 2023, 42 milljónum króna árið 2024 og 69 milljónum króna árið 2025.

„Þá liggur fyrir það mat velferðarsviðs, að undangenginni yfirferð á matvælaöryggi, mönnun, rekstri, þjónustugæðum og fjárhag, að framleiðsla máltíða sé betur komin hjá sérhæfðu fyrirtæki á matvælamarkaði sem uppfyllir kröfur HACCP III matvælaöryggiskerfisins. Það væri því óskynsamlegt að ráðast nú í tæplega hálfs milljarðs króna fjárfestingu í nýju framleiðslueldhúsi, ekki síst þegar framkvæmdum yrði í fyrsta lagi lokið um mitt ár 2028,“ segir í bókun meirihlutans og að hlutverk borgarinnar sé að tryggja fólki matarþjónustu, ekki reka framleiðslueldhús.

Pétur og Skúli, borgarráðsfulltrúar Samfylkingar, gagnrýna að þessi ákvörðun sé tekin án þess að fyrir liggi heildstæð, samanburðarhæf greining á kostum og göllum ólíkra rekstrarforma til lengri tíma litið og benda, eins og aðrir í minnihlutanum, á að samkvæmt greiningu velferðarsviðs hækki kaupverð máltíða við að fara yfir til einkaaðila.

„Fyrirliggjandi gögn sýna að kaupverð máltíða hækkar umtalsvert við að færast til einkaaðila – sem nú er komið fram að eigi því miður að velta að mestu yfir á notendur með tilheyrandi kjaraskerðingu. Það er full ástæða til að hafa áhyggjur af því að þeir tekjulægri neiti sér um þjónustuna með tilheyrandi næringarskorti og aukinni félagslegri einangrun,“ segir í bókun þeirra og að Samfylkingin vilji stíga varlega til jarðar í útvistun á kjarnaþjónustu.

Ari, borgarráðsfulltrúi Miðflokksins, segist ekki ósammála tillögunni efnislega en telur að fresta eigi henni til frekari rýni. Sanna Magdalena, áheyrnarfulltrúi Vinstrisins, telur að farsælla hefði verið að halda sig við fyrri áform.

„Kostnaðarsamara er að reiða sig á kaup á máltíðum af utanaðkomandi aðila og þá felst einnig áhætta í því að reiða sig með ríkum hætti á utanaðkomandi aðila,“ segir í bókuninni.

Samningur þrefalt dýrari en endurbæturnar

Silja Sóley, áheyrnarfulltrúi Sósíalistaflokks Íslands, tekur í sama streng og bendir á að samningurinn við Krydd og kavíar hljóði upp á 1,5 milljarð til þriggja ára sem sé þrefalt hærra en sá kostnaður sem er áætlaður í framkvæmdir á Vitatorgi.

„Nauðsynlegt er að horfa á upphæðirnar í samhengi því kostnaðurinn við framkvæmdir eru einu rökin fyrir útvistun. Í greinargerðinni var sérstaklega tekið fram að það væri kostnaðarsamara að kaupa máltíðir frá þriðja aðila en kaupverð á Vitatorgi árið 2026 var 2.140 kr. máltíðin samanborið við 2.846 kr. hjá þriðja aðila,“ segir hún og vísar í greinargerð velferðarráðs um málið.

Hún segir furðulegt að tekin sé fram möguleg rekstrarleg áhætta ef máltíðum fækki sem rök fyrir útvistun þar sem öllum sé ljóst að lífeyrisþegum fari ört fjölgandi.

„Eins þykir skrítið að umsýslukostnaður Reykjavíkurborgar vegna Vitatorgs sé nefndur sem rök fyrir útvistun. Samlegðaráhrif umsýslu Reykjavíkurborgar munu ávallt vera hagkvæmari en útvistun þar sem kostnaður við sambærilega vinnu þriðja aðila verður án efa hærri og því dýrari fyrir borgina. Vegna ófullnægjandi raka er fyrirhugaðri útvistun mótmælt,“ segir að lokum í bókun.

Spara ellefu milljónir í akstri

Að lokum var svo tekin fyrir ný tillaga um að útvista akstri eins og framleiðslunni. Þar kemur fram að heildarkostnaður á ársgrundvelli vegna akstursins sé áætlaður um það bil 88,9 milljónir króna. Áætlaður heildarkostnaður vegna dreifingar máltíða með þriðja aðila sé metinn um það bil 78 milljónir króna á ári. Sem sagt um ellefu milljóna króna sparnaður.

Borgarráðs- og áheyrnarfulltrúar Samfylkingarinnar, Miðflokksins, Vinstrisins og Sósíalistaflokks Íslands lögðu til á fundi borgarráðs að þessum tillögum yrði frestað og þær teknar til umsagnar hjá hagræðingarhópi og fjármála- og áhættustýringarsviði og velferðarsviði en meirihlutinn vísaði tillögum þeirra frá.

Meirihlutinn segir í bókun sinni með tillögunni að markmiðið með útboðinu sé að tryggja áfram örugga og góða þjónustu en jafnframt leita hagkvæmustu leiða við framkvæmd hennar. Fram kemur í bókuninni að í fyrra hafi að jafnaði 326 máltíðir verið sendar heim á dag, alla daga ársins. Dreifingunni sé í dag sinnt af 6,6 stöðugildum hjá Reykjavíkurborg og áætlað sé að heildarkostnaður geti lækkað um 11 milljónir með útvistun.

„Það er ábyrg fjármálastjórn að kanna hvort hægt sé að veita sömu þjónustu með hagkvæmari hætti. Hlutverk borgarinnar er fyrst og fremst að tryggja að eldra fólk og aðrir notendur fái máltíðir sínar með öruggum, áreiðanlegum og góðum hætti, ekki að borgin þurfi sjálf að sinna öllum þáttum þjónustunnar. Með útboði skapast jafnframt tækifæri til að nýta sérhæfingu á markaði, ná fram hagræðingu og beina fjármunum velferðarsviðs þangað sem þeirra er mest þörf,“ segir í bókun meirihlutans.

Huga verði að kjörum starfsfólks

Ari Edwald, borgarráðsfulltrúi Miðflokksins, telur að fresta eigi tillögunni til frekari rýni, Sanna Magdalena Mörtudóttir, áheyrnarfulltrúi Vinstrisins, bendir á í sinni bókun að þau hefðu viljað frekari rýni og greiningu fjármála- og áhættustýringarsviðs og velferðarsviðs en Silja Sóley Birgisdóttir, áheyrnarfulltrúi Sósíalistaflokks Íslands, mótmælir henni.

„… þar sem röksemdarfærsla á útvistun aksturs sé sú að samlegðaráhrif hverfa og utanumhalds sé flókið vegna skorts á matvælaframleiðslu í Vitatorgi. Tekið var fram að kostnaður aksturs í dag er 88,9 m.kr. og áætlaður kostnaður útvistunar sé 72-84 m.kr. Áætluð hagræðing er því aðeins u.þ.b. 5-17 m.kr. sem er varla umtalsvert og mun eflaust bitna helst á akstursaðilum,“ segir í bókun hennar.

Hún kallar eftir því að hugað verði að því við útvistun að tryggt verði að starfsfólk þeirra fyrirtækja sem samið verði við sé á mannsæmandi launum og með virka stéttarfélagsaðild.