Er skólinn að kenna barninu þínu að lesa? Ertu viss?

Nýverið bárust fregnir af því að menntamálaráðherra hefði ákveðið að leggja niður bókstafaeinkunnir í grunnskólum og taka upp tölustafina á ný. Fáheyrt er að ákvarðanir ráðherra njóti álíka vinsælda því skoðanakannanir hafa sýnt að hátt í 90 prósent þjóðarinnar vildi bókstafina burt. Reyndar voru ekki allir sáttir, þannig sagði varaborgarfulltrúinn Stefán Pálsson að „þeir foreldrar sem ekki geta skilið einkunnakerfi með bókstöfum, plúsum og mínusum, eru mun stærra þjóðfélagslegt áhyggjuefni en einkunnakerfið sjálft.“ Ég tel Stefáni það til tekna að hann sýnir þarna pólitískt hugrekki, því stjórnmálamaður þarf vissulega kjark þegar hann ýjar að því að þorri kjósenda séu fæðingarhálfvitar.

Ég vil þó meina að bókstafirnir séu að vissu leyti hafðir fyrir rangri sök því það hefði átt að vera létt verk að búa til auðskiljanlegt bókstafakerfi þar sem bókstafirnir samsvara vissri prósentueinkunn. Þess í stað fengum við vita vonlausan einkunnakvarða sem byggðist á farsakenndum hæfniviðmiðum og minnti helst á Jackson Pollock málverk; því fór sem fór. Tíminn mun leiða í ljós hvernig tekst til með einkunnabreytinguna en á þessum tímamótum vil ég minna á að einkunnakerfið er einungis birtingarmynd þess mikla og djúpstæða vanda sem menntakerfið glímir við. Helsti vandinn er sá að allt of margir nemendur fara í gegnum tíu ára grunnskólanám án þess að geta lesið sér til gagns. Hvað veldur? Er vandamálið kannski ekki bara utanaðkomandi þættir, líkt og samfélagsmiðlar og sinnulausir foreldrar, heldur líka rangar áherslur í lestrarkennslunni?

Í grunninn þá eru þrjár meginaðferðir í lestrarkennslu. Sú fyrsta er hljóðaaðferðin, þar sem skilningur á hljóðum orðanna er í forgrunni. Síðan er það heildaraðferðin, þar sem hljóðunum er ýtt til hliðar og í staðinn er lögð áhersla á merkingu orðanna og samhengi þeirra, meðal annars með aðstoð mynda. Blandaða aðferðin á svo að vera millivegurinn milli þessara fyrrnefndu nálgana; þetta síðastnefnda er sú hugmyndafræði sem hefur verið ríkjandi í íslenskri lestrarkennslu síðastliðinn aldarfjórðung. Rannsóknir hafa þó leitt í ljós að hreina hljóðakennslan er eina aðferðin sem virkar sem skyldi. Vísindamenn hafa meðal annars rannsakað augnhreyfingar og heilastarfsemi fólks við lestur og niðurstaðan er skýr: Hljóðskilningur er grundvöllur þess að geta lesið. Þvert á það sem ýmsir menntaspekingar vilja meina þá er okkur það ekki eðlislægt að læra að lesa (ólíkt því að læra að tala) og því þurfa nemendur að hafa hljóðin að baki bókstöfunum á hreinu.

Vanalega munu þeir nemendur sem eru sterkir í lestri þó átta sig á hljóðum orðanna burtséð frá því hvaða aðferð þeim stendur til boða. Því er ekki að heilsa fyrir nemendur í viðkvæmum hópum, líkt og þeim sem glíma við lesblindu eða hafa annað móðurmál. Þessir nemendur verða að fá mikla og markvissa hljóðakennslu. Ekki nóg með það heldur geta hinar aðferðirnar jafnvel verið skaðlegar, því nemendur sem læra út frá þeim temja sér oft slæmar lestrarvenjur þar sem þeir eru í raun að giska á merkingu orðanna. Vestanhafs þá hafa einhverjir helstu boðberar blönduðu aðferðarinnar nú viðurkennt að þeir hafi vanrækt hljóðaþáttinn í nálgun sinni og eru farnir að innleiða hann í meira mæli. Kannski er það ekki furða þegar rannsóknir sýna að hátt í helmingur þeirra nemenda sem lærir með blönduðu aðferðinni nær ekki sæmilegri lesfærni.

Vissulega eru íslenskir grunnskólar að kenna hljóðin en gallinn við blönduðu aðferðina er sá að hljóðaþátturinn á það til að verða útvatnaður eða jafnvel gleymast. Því er það fagnaðarefni að ýmsir skólar eru farnir að leggja meiri áherslu á hljóðakennsluna. Þessi nálgun þykir kannski ekki „sexí“ en hún virkar. Við ættum þó ekki að henda blönduðu aðferðinni út með öllu, þar má sannarlega finna gagnlega hluti, líkt og áherslunni á að nemendur séu umkringdir bókum í skólaumhverfinu, og þeim ættum við að halda. Þó er ljóst að við þurfum að gera ítarlega úttekt á lestrarkennslu hérlendis til að tryggja að hún sé í takt við tímann, ekki síst þegar mikil vöntun er á upplýsingum um raunverulega getu nemenda.

Jafnvel þótt hljóðaaðferðin yrði innleidd til fulls í öllum grunnskólum þá þyrfti að fylgjast grannt með því hvort breytingarnar skili tilætluðum árangri; því er nauðsynlegt að hafa auðskiljanlegt einkunnakerfi þar sem hægt er að bera saman árangur ólíkra nemenda og skóla á marktækan hátt. Ég viðurkenni þó fúslega að þetta yrði ekki nein töfralausn. Við myndum áfram glíma við fjöldamörg vandamál í menntakerfinu, allt frá námsgagnaskorti til nýliðunarvanda kennara. Ég er engu að síður bjartsýnn á að ef við náum að breyta lestrarkennslu hér á landi til betri vegar þá mun okkur líka takast að glíma við allt hitt. Því þegar eitt skref er loks stigið fram á við þá munu hin ekki virðast svo erfið.

Höfundur er framhaldsskólakennari.