Börn þurfa meira en stærð­fræði

Í nýrri greiningu mennta- og barnamálaráðuneytisins á stöðu námsgagna er lagt til að stærðfræði verði forgangsverkefni íslenska menntakerfisins næstu þrjú árin. Greiningin sýnir að kennarar treysta í ríkum mæli á eigið námsefni og kalla eftir markvissari stuðningi, samræmdu námsefni og skýrari framvindu í námi. Það er mikilvægt skref. En sömu rök eiga við um fleiri grunnstoðir menntunar. Ef við teljum rétt að fjárfesta markvisst í stærðfræðikennslu vegna þess að hún skiptir máli fyrir framtíð barna, ættum við þá ekki einnig að fjárfesta í þeirri færni sem rannsóknir sýna að hefur áhrif á geðheilsu, námsárangur, samskipti og lífsgæði?

Hvað viljum við að börnin okkar kunni þegar þau útskrifast úr grunnskóla?

Við viljum að börnin okkar læri að lesa, skrifa og reikna. Við viljum að þau búi yfir góðu fjármálalæsi, skilji tækni og vísindi, kunni að vinna með höndunum og geti tjáð sig á nokkrum tungumálum. Þannig viljum við að þau séu vel undirbúin fyrir framhaldsnám og atvinnulíf framtíðarinnar. Allt eru þetta gildar og góðar óskir. En viljum við ekki líka að þau geti tekist á við mótlæti, sýnt samkennd, átt heilbrigð samskipti, leyst ágreining, þekkt eigin tilfinningar og haft trú á eigin getu?

Fyrst og fremst viljum við að þeim líði vel og séu hamingjusöm, ekki satt?

Við höfum lengi litið á félags- og tilfinningafærni sem eitthvað sem börn læra einfaldlega með aldrinum eða í gegnum uppeldi. Rannsóknir síðustu áratuga sýna hins vegar annað. Líkt og læsi og stærðfræði er félags- og tilfinningafærni eitthvað sem hægt er að kenna markvisst, æfa og efla. Barn sem á erfitt með að stjórna tilfinningum sínum eða á í erfiðum samskiptum við jafnaldra á oft jafnframt erfiðara með að einbeita sér og læra. Þegar börn læra að þekkja tilfinningar sínar, stjórna þeim og leysa ágreining skapast betri forsendur fyrir námi og þroska. Markviss kennsla í félags- og tilfinningafærni skilar sér í meiri vellíðan, auknum námsárangri og sterkari samskiptum. Þegar við kennum börnum að þekkja eigin tilfinningar, setja orð á þær og skilja tilfinningar annarra erum við að stuðla að betri líðan, kenna þeim sjálfstjórn, sjálfsþekkingu og samkennd. Þegar við kennum þeim að mistök séu eðlilegur hluti náms byggjum við upp seiglu og gróskuhugarfar. Þegar við kennum þeim að leysa ágreining af virðingu og hlusta á ólík sjónarmið erum við um leið að undirbúa þau fyrir lýðræðislegt samfélag.

Íslenskt samfélag hefur breyst. Nemendahópar eru fjölbreyttari en áður og kennarar sinna í sífellt ríkari mæli verkefnum sem snúa að félags- og tilfinningaþroska barna, samskiptum, sjálfsmynd og geðrænum áskorunum. Það kallar á markvissa kennslu og vandað íslenskt námsefni sem styður við þessa mikilvægu þætti skólastarfs. Í Aðalnámskrá grunnskóla eru grunnþættir menntunar skýrir. Þar

er lögð áhersla á lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, heilbrigði og velferð ásamt lykilhæfni á borð við sjálfstæði, ábyrgð, samskipti og samvinnu. Þetta eru metnaðarfull markmið sem njóta víðtækrar samstöðu. En markmiðunum verður ekki náð nema kennarar hafi aðgang að vönduðu námsefni sem styður við kennsluna.

Finnland, sem lengi hefur verið talið meðal fremstu skólaþjóða heims, hefur lagt ríka áherslu á félags- og tilfinningafærni sem hluta af kjarna menntun. Þar er vellíðan, sjálfsvitund, samkennd og tilfinningastjórnun samþætt daglegu skólastarfi. Sú sýn endurspeglast ekki aðeins í menntakerfinu heldur einnig í samfélagi sem hefur árum saman verið metið meðal þeirra hamingjusömustu í heiminum. Á Íslandi hefur mikið og gott starf verið unnið í einstökum skólum og kennarar hafa sýnt einstakt frumkvæði við að þróa eigið kennsluefni. Rannsókn sem birt var fyrir fáum árum sýndi að um 70% kennara nota heimatilbúið námsefni oft eða mjög oft og nær allir að einhverju leyti. Það er til marks um mikla fagmennsku og útsjónarsemi kennara en um leið vísbending um að skortur sé á vönduðu, aðgengilegu námsefni.

Nýtt íslenskt námsefni í félags- og tilfinningafærni

Við þurfum að þróa nýtt íslenskt námsefni sem byggir á rannsóknum, styður við Aðalnámskrá og tekur mið af íslenskum veruleika. Námsefni sem vinnur markvisst með sjálfsmynd, tilfinningalæsi, samskipti, samvinnu, virðingu, gróskuhugarfar og seiglu. Námsefni sem hentar öllum börnum, óháð lestrarfærni, tungumálabakgrunni eða öðrum forsendum, þannig að hvert barn geti tekið virkan þátt. Slíkt námsefni þarf jafnframt að endurspegla íslenskan samtíma og þann veruleika sem börn búa við í dag.

Barn sem upplifir öryggi, trúir á eigin getu og kann að vinna með öðrum lærir betur. Barn sem hefur orð yfir tilfinningar sínar á auðveldara með að takast á við áskoranir. Barn sem lærir að mistök séu hluti af námi gefst síður upp þegar verkefnin verða erfið. Þess vegna er fjárfesting í félags- og tilfinningafærni ekki aðeins fjárfesting í vellíðan barna heldur einnig í betri námsárangri, sterkari samfélagsfærni og öflugra samfélagi.

Við segjum oft að börnin séu framtíðin.

Ef við trúum því í alvöru verðum við líka að spyrja okkur hvort við séum að kenna þeim þá færni sem skiptir miklu máli þegar skólagöngunni lýkur. Kannski er kominn tími til að við spyrjum nýrrar spurningar:

Ef við erum sammála um að félags- og tilfinningafærni sé lykill að bættri geðheilsu, vellíðan, námsárangri og farsælu samfélagi, ætti þróun íslensks námsefnis á því sviði þá ekki að vera meðal forgangsverkefna íslenska menntakerfisins?

Höfundur er náms- og starfsráðgjafi með MA diploma í jákvæðri sálfræði, rithöfundur og höfundur námsefnis um félags- og tilfinningafærni fyrir grunnskólabörn.