Ríkið hefur gert sig að rit­stjóra

Flettu blaði, kveiktu á útvarpinu eða skrunaðu niður fréttavef. Þú lest um átök á Alþingi og hækkun stýrivaxta. En þú lest líka um konuna sem missti manninn sinn, unga föðurinn sem greindist með krabbamein, húsnæðismarkaðinn, nýja veitingastaði og arkitektúr. Þetta er fjölmiðlun. Hún hefur alltaf verið fjölbreytt, af því að líf fólks er fjölbreytt.

Úthlutunarnefnd um stuðning við einkarekna fjölmiðla er á öðru máli. Í frummati frá 22. september telur nefndin efni Vikunnar og Húsa og híbýla fremur umfjöllun um samfélagsleg málefni en fréttir. Slík umfjöllun var þurrkuð út úr stuðningskerfinu í júní. Niðurstaðan: Vikan hefur komið út í tæp 90 ár, en að mati ríkisins flytur hún ekki fréttir.

Birtíngur hefur andmælt og endanleg ákvörðun liggur ekki fyrir. En spurningin varðar alla fjölmiðla landsins: Hver á að ákveða hvað er frétt, ritstjórnin eða ríkið?

Reglugerðin er skýr: fjölmiðillinn metur, ekki nefndin

Í reglugerð nr. 788/2026, sem ráðherra setti sjálfur, eru fréttir skilgreindar sem miðlun frásagna af atburðum líðandi stundar sem varða almenning að mati fjölmiðils. Ekki að mati nefndar. Ekki að mati ráðuneytis.

Viðtöl Vikunnar um reynslu fólks af heilbrigðiskerfinu, missi og fjölskyldulífi varða almenning. Það vita aðrir fjölmiðlar: Vísir, DV, Mannlíf og fleiri hafa ítrekað birt viðtöl Vikunnar sem fréttir, með vísan í blaðið. Endursögnin er frétt. Frumunnið viðtalið er það ekki. Sú rökfræði stenst enga skoðun.

Ábyrgðin er ráðherrans, og hann vissi hvað myndi gerast

Þetta var ekki slys. Í greinargerð með frumvarpi ráðherra kemur skýrt fram að ekki eigi að styðja annað efni en fréttir og fréttatengt efni. Birtíngur hafði áður fengið stuðning vegna Vikunnar, og 22. janúar áttum við fund með ráðherra um stöðu tímarita, áður en frumvarpið var lagt fram.

Í umsögn til Alþingis í maí benti fjölmiðlanefnd sjálf á að miðlar sem áður uppfylltu skilyrðin gætu dottið út, og taldi óljóst hvort umfjöllun um menningu, lífsstíl eða viðtöl um dægurmál teldist til frétta. Lögin voru samþykkt samt.

Ráðherra sagði á Alþingi í september 2025 að stuðningur við fjölmiðla ætti að eiga sér stað „án þess að ráðherra komi nokkurn tímann að því“. Í Kastljósi í september sagði hann að fólk ætti rétt á fréttum frá sínum sjónarhóli. Vikan hefur í tæp 90 ár sagt fréttir frá sjónarhóli kvenna og fjölskyldna. Einmitt sú nálgun er nú dæmd úr leik, á grundvelli frumvarps og reglugerðar ráðherrans sjálfs.

Spjótin beinast nú að fjölmiðlanefnd, sem heldur utan um umsóknirnar, og úthlutunarnefndinni sem metur þær. En nefndirnar starfa eftir lögum og reglugerð ráðherra. Ráðherra ber ábyrgðina en lætur nefndirnar taka slaginn. Eftirlitið hefur hins vegar vaxið: stöðugildum hjá fjölmiðlanefnd fjölgaði úr einu árið 2011 í sex árið 2023, á sama tíma og starfsfólki einkarekinna miðla fækkaði verulega. Viðskiptaráð hefur lagt til að nefndin verði lögð niður og ég tek undir það. Eftirlitsstofnun með fjölmiðlum er óþörf í nútímasamfélagi.

Ríkið styrkir fréttirnar en sveltir það sem fjármagnar þær

Fjölmiðill er ekki hlaðborð þar sem ríkið getur tínt út „alvöru“ efnið. Lesendur kaupa áskrift og auglýsendur kaupa pláss vegna heildarinnar. Matarumfjöllun, viðtöl, hönnun og menning eru ekki uppfyllingarefni. Oftast er það einmitt fjölbreytta efnið sem aflar teknanna sem halda ritstjórninni gangandi, líka þeim hluta hennar sem skrifar harðar fréttir.

Samkvæmt nefndaráliti Alþingis er stuðningurinn rökstuddur með því að ný tækni og alþjóðleg samkeppni hafi grafið undan tekjuöflun innlendra fjölmiðla. Markmiðið hlýtur að vera að þeir geti staðið á eigin fótum. Ríki sem styður aðeins það sem það sjálft kallar fréttir, en ekki efnið sem fólk greiðir fyrir, refsar miðlum fyrir nákvæmlega það sem kerfið á að hvetja til.

Stóru fjölmiðlarnir reka lífsstílsdeildir, matarvefi og viðtalsþætti, og fá stuðning. Þegar sams konar efni fleytir einum miðli inn í kerfið en heldur öðrum utan þess er ríkið farið að velja sigurvegara.

Fjölmiðill þegar kemur að skyldum, ekki stuðningi

Vikan og Hús og híbýli eru skráðir fjölmiðlar. Við skilum fjölmiðlanefnd upplýsingum árlega, blaðamenn okkar eru í Blaðamannafélagi Íslands og lögin krefja okkur um hlutlægni og nákvæmni í fréttum eins og alla aðra. Ef blaðamenn okkar skrifa ekki fréttir, eiga þeir þá heima í stéttarfélagi blaðamanna? Annaðhvort erum við fjölmiðill eða ekki.

Ofan á þetta er umsóknin vegna ársins 2025 metin eftir lögum og reglugerð frá sumrinu 2026. Leikreglunum var breytt eftir að leiknum lauk. Í hvaða annarri atvinnugrein þætti það boðlegt?

Ég tel raunar að ríkið eigi hvorki að styrkja fjölmiðla né keppa við þá, eins og RÚV gerir með um 2,6 milljarða króna í auglýsinga- og kostunartekjum. En á meðan keppinautar fá ríkisfé eru allir í raun neyddir til að sækja um. Þá er lágmarkskrafa að úthlutað sé af jafnræði, ekki eftir því hvaða efni nefnd ráðherra telur nógu fínt til að teljast frétt.

Þegar tímaritin hverfa fara störfin með

Í kringum hvert tímarit stendur heil keðja: ljósmyndarar, hönnuðir, umbrotsfólk, prófarkalesarar, prentsmiðjur, dreifingaraðilar og verslanir um allt land. Þetta eru íslensk störf sem skila sköttum hér á landi, ólíkt erlendu efnisveitunum sem fengu um helming auglýsingafjár á Íslandi árið 2023. Ef tímaritin fá ekki sömu lífæð og aðrir miðlar hverfa störfin með þeim, og fagþekking sem tók áratugi að byggja upp verður ekki sótt aftur með einu pennastriki.

Frummatið sýnir svart á hvítu að kerfið gerir ekki ráð fyrir tímaritum. Ég hvet stjórnvöld til að finna þeim stað, innan fjölmiðlastuðnings eða með bókaútgáfu. Og ég hvet úthlutunarnefndina til að lesa reglugerðina sem hún starfar eftir. Þar stendur að það sé fjölmiðillinn sem metur hvað varðar almenning.

Lesendur Vikunnar hafa svarað því í tæp 90 ár.

Höfundur er eigandi og framkvæmdastjóri Birtíngs útgáfufélags