Þegar allt verður for­gangs­mál

Ráðuneyti menntamála birti nýlega könnun og samantekt á sérhæfingu kennara og setur fram að um kerfislægan veikleika sér að ræða.

Sannarlega um áskorun að ræða sem snýst um miklu meira en einstaka skóla eða sveitarfélag. Nirðustöðurnar varpa fyrst og fremst ljósi á hvernig sérþekking kennara nýtist í kennslu. Mikill meirihluti kennara er með kennaramenntun sem er styrkleiki. Engu að síður kennir aðeins hluti kennara þær námsgreinar sem þeir hafa sérhæft sig í. Á það sérstaklega við um; íslensku, stærðfræði, náttúrugreinar og íslensku sem annað tungumál.

Mikil fagmennska

Það er mikilvægt að gera skýran greinarmun á hæfni kennara og sérhæfingu þeirra. Könnunin segir ekki að kennarar séu óhæfir eða að þeir geti ekki kennt greinar utan síns sérnáms. Mikil fagmennska er ríkjandi í skólum landsins og árangur eftir því. Hinsvegar má lesa það út úr þessum niðurstöðum að þegar slíkt verður almenn regla fremur en undantekning myndast kerfislæg áskorun sem getur haft áhrif á gæði menntunar til lengri tíma.

Ráðstafa kennurum

Skýringin liggur ekki hjá kennurum sjálfum heldur þróun kerfisins. Kennaraskortur, fámennir skólar, breytt aldurssamsetning kennarastéttarinnar, takmarkað framboð sérhæfðra kennara í ákveðnum greinum og skipulag skólastarfs hafa leitt til þess að skólastjórnendur þurfa oft að ráðstafa kennurum í þær greinar sem þarf að manna hverju sinni. Þetta á sérstaklega við í smærri sveitarfélögum þar sem einfaldlega er ekki raunhæft að hafa sérfræðing í öllum námsgreinum.

Sérþekking kennara

Hverjar eru framtíðarþarfir samfélagsins? Á sama tíma og sífellt meiri áhersla er lögð á STEM-greinar, gervigreind, tækni, nýsköpun og vísindi sýna gögnin að sérhæfing kennara í stærðfræði og náttúrugreinum er tiltölulega lítil. Ef samfélagið ætlast til þess að fleiri ungmenni velji raunvísindi, verkfræði eða tæknigreinar síðar á lífsleiðinni þarf grunnurinn að vera sterkur strax í grunnskóla. Þar skiptir sérþekking kennara máli. Ekki sem eini mælikvarðinn á góða kennslu heldur sem mikilvægur þáttur í að byggja upp dýpri skilning, faglegt öryggi og það sem skiptir mestu máli; áhuga nemenda.

Ekki einföld skýring

En það þarf að gæta þess að draga ekki of víðtækar ályktanir. Könnunin sýnir ekki fram á að skortur á sérhæfingu skýri einn og sér námsárangur nemenda eða niðurstöður alþjóðlegra mælinga. Menntun er flókið samspil fjölmargra þátta; þar sem kennsluhættir, stuðningur við nemendur, skólamenning, foreldrasamstarf, námsumhverfi og félagslegar aðstæður skipta miklu máli. Sérhæfing kennara er einn þáttur í stærra samhengi en ekki einföld skýring á öllum áskorunum skólakerfisins.

Kennaramenntun

Áskorunin snýst ekki aðeins um að fjölga kennurum heldur einnig um að fjölga kennurum með sérhæfingu í lykilgreinum og skapa aðstæður þar sem sérþekking nýtist sem best. Það kallar á markvissa uppbyggingu kennaramenntunar sem er byggð á þörfum kerfisins ekki háskólanna, öfluga símenntun og aðgerðir sem gera skólum um allt land kleift að laða að og halda í sérhæft fagfólk. Greinamiðuð símenntun, örnámsleiðir, fjármögnuð símenntun, fagleg lærdómssamfélög og rafræn kennsla eru leiðir sem er verið að nýta og hægt að gera meira af. Námsstyrkir, niðurfelling námslána, húsnæðisstyrkur, flutningsstyrkur, starfsþróunarleiðir og samstarf skóla eru síðan leiðir sem ætti að kanna til að frá fólk um allt land til kennslu.

Menntakerfið hefur breyst

Þegar horft er á stóru myndina er ekki um gagnrýni á kennara að ræða heldur áminningu um að menntakerfið verði að þróast í takt við þær kröfur sem samfélagið gerir til þess. Ef Ísland ætlar að byggja framtíð sína á þekkingu, nýsköpun og tækniframförum þarf að fjárfesta markvisst í mannauðinum sem leggur grunninn að þeirri framtíð; kennurunum sjálfum.

Hvað vill samfélagið frá skólanum?

Samfélagið hefur á undanförnum tuttugu árum bætt við verkefnum og ábyrgð á skóla, stjórnendur og kennara án þess að taka neitt út eða aukið tíma eða mannafla til að sinna því. Ef við tökum nokkur dæmi; aukin áhersla á félags- og tilfinningafærni, aukin fjölbreytni nemendahópsins, stafræn innleiðing, sífellt fleiri samfélagsverkefni eins og umferðarfræðslu, lýðheilsa, umhverfismennt og fjármálalæsi, meiri skráning og eftirfylgni og auknar væntingar um einstaklingsmiðað nám. Vandinn er að hlutverk skólans hefur stækkað gríðarlega. Kennarar eiga að sinna fleiri verkefnum en áður og tíminn í skóladeginum hefur ekki stækkað í sama mæli.

Hlutverk skóla

Erum við að ætlast til þess að grunnskólinn leysi sífellt fleiri samfélagsleg verkefni án þess að endurmeta hvað skólinn á fyrst og fremst að gera? Ef allt verður forgangsmál verður ekkert raunverulegt forgangsmál. Hver er kjarninn í menntun framtíðarinnar? Viljum við sífellt bæta við hlutverk skólans eða styrkja fyrst grunninn sem allt annað byggir á? Er skólinn orðinn lausn við öllu?

Höfundur er kennari og skólastjórnandi