#ÉGLOFA að láta ekki allt brenna til kaldra kola

Ofbeldi gegn börnum er ógeðs­legt. Það er líka óþægi­legt og erfitt. Það er erfitt að tala um að fólk beiti börn ofbeldi. Við þurfum hins vegar að horfast í augu við það að ofbeldi er ein helsta ógn sem steðjar að börnum á Íslandi. Til að setja þetta í samhengi má benda á að samkvæmt gögnum lögreglunnar um brotaþola kynferðisbrota voru börn yngri en 18 ára 46% þolenda í öllum kynferðisbrotum árið 2025. Það er nærri helmingur tilkynntra brota. Það er líka því miður þannig að of mörg börn verða fyrir kynferðisofbeldi og of fá segja frá. Því er mikilvægt að taka þessum tölum með þeim fyrirvara að það eru enn þá alltof mörg börn á Íslandi sem finnast hvergi í tilkynningum. Það eitt og sér undirstrikar hversu mikilvægar ofbeldisforvarnir eru.

Forvarnir gegn kynferðisofbeldi gagnvart börnum skipta öllu máli vegna þess að þær snúast ekki bara um það sem við gerum eftir að barn hefur orðið fyrir ofbeldi, heldur um það sem við gerum til að koma í veg fyrir að ofbeldið eigi sér stað. Ofbeldi gegn börnum er nefnilega ekki náttúrulegur hluti þess að búa í samfélagi, það er ekki náttúrulögmál sem er ritað í stein og við megum ekki nálgast það þannig. Samfélög geta dregið úr áhættu á ofbeldi með markvissum, samræmdum aðgerðum. Við tölum samt alltof oft um þessi mál eins og þau verði til í lausu lofti um leið og barn segir frá ofbeldi sem það varð fyrir. Viðbrögð við ofbeldi skipta auðvitað miklu máli, en þau duga ekki ein og sér. Forvarnir byrja miklu fyrr. Forvarnir snúast um að búa til aðstæður þar sem ofbeldi fær ekki svigrúm til að festa rætur og þróast. Þær snúast um skýr mörk, þekkingu, eftirlit, viðbragðsgetu og menningu þar sem fullorðið fólk tekur ábyrgð sína alvarlega. Árangur forvarna næst helst þegar samfélagið allt vinnur á mörgum vígstöðvum í einu.

Okkur hættir líka stundum til að tala um forvarnir eins og börn eigi sjálf að verja sig gegn ofbeldi. Að þau þurfi bara að þekkja mörk og samþykki, þurfi að kunna réttu orðin og þora að segja frá. Það skiptir sannarlega allt máli. En ábyrgðin má aldrei lenda þar.

Barn á aldrei að standa eitt vörð um eigið öryggi.

Ábyrgðin liggur hjá samfélaginu og okkur fullorðnu. Börn eiga ekki að þurfa að bjarga sér með réttu orðalagi, réttu viðbrögðunum eða nægilegu hugrekki til að segja frá, og bera svo afleiðingar þess að hafa ekki getað varið sig nægilega vel, út lífið. Árangursríkar forvarnir byggja fyrst og fremst á því að fullorðið fólk, stofnanir og kerfi búi yfir nauðsynlegri þekkingu til að sjá hættuna fyrr, taki mark á vísbendingum og bregðist við af festu og þekkingu. Þar liggur líka kjarni málsins. Forvarnir eru fyrst og fremst innviðir fullorðinna. Börn eiga að fá fræðslu um mörk, samþykki, réttindi sín og leiðir til að segja frá. Það skiptir máli. En börn eiga ekki að bera meginábyrgð á eigin vernd og öryggi. Ábyrgðin liggur hjá fullorðnu fólki og þeim kerfum sem eiga að halda utan um öryggi barna. Foreldrum og forsjáraðilum. Skólum og frístund. Íþróttafélögum. Heilbrigðisþjónustu. Barnavernd. Öll þessi kerfi þurfa að kunna að bregðast við áður en skaðinn verður. Öryggi barna verður einmitt til í slíkri menningu. Það verður til þegar ábyrgðin er skýr og viðbrögðin eru til staðar áður en brotið er gegn barni.

Við getum hugsað um forvarnir gegn kynferðisofbeldi eins og brunavarnir í húsi. Við bíðum ekki eftir að allt standi í ljósum logum með að setja upp reykskynjara, fara yfir flóttaleiðir eða kenna fólki að bregðast við ef eldur kviknar. Við reynum líka að koma í veg fyrir eldsvoðann sjálfan. Við pössum rafmagn og opinn eld, fylgjum öryggisreglum og látum ekki eldhættur óáreittar. Við skiljum börn ekki eftir inni í logandi húsi. Það er ekki nóg að hringja bara á 112 og vona að það brenni ekki allt til kaldra kola áður en slökkviliðið mætir. Það sama á við um kynferðisofbeldi gegn börnum. Það er ekki nóg að vita hvað á að gera þegar barn segir frá. Samfélagið þarf líka að draga markvisst úr þeim aðstæðum þar sem ofbeldi þrífst.

Tilkynningum um ofbeldi gegn börnum og meðal barna hefur fjölgað og samkvæmt gögnum lögreglunnar fjölgaði tilkynntum kynferðisbrotum gegn börnum úr 124 málum árið 2024 í 150 árið 2025. En fjölgun tilkynninga getur hvort heldur sem er þýtt að fleiri brot séu að koma upp á yfirborðið, að fleiri börn séu að segja frá, eða að fleiri fullorðin tilkynni og að þekking á ofbeldi sé að aukast. Það þarf ekki að þýða að forvarnir hafi brugðist. Það getur þýtt að fleiri mál séu loks að koma í ljós og að fleiri börn fái tækifæri til að segja frá.

Markmiðið er alltaf það sama, við viljum að tilkynningum fjölgi en að brotunum sjálfum fækki. Fleiri tilkynningar og færri brot.

Þetta getur þýtt ýmislegt í framkvæmd. Því meira sem við tölum um ofbeldi gegn börnum, því betur sem við þekkjum merkin og því skýrar sem við bregðumst við, þeim mun minna svigrúm gefum við gerendum, eða mögulegum gerendum, til að brjóta gegn börnum. Ofbeldi þrífst best í þögn, óvissu og ákveðnu ábyrgðarleysi fullorðinna. Þegar fullorðið fólk sér það sem þarf að sjá og kann að bregðast við og börn vita að þeim verður trúað, verður erfiðara að fremja og fela brot, auðveldara að stöðva þau og líklegra að þau komi upp á yfirborðið.

Öflugustu forvarnirnar felast í því að við sem erum fullorðin skiljum hlutverk okkar og tökum það alvarlega. Ef við ætlum að taka ofbeldi alvarlega þurfum við líka að taka alvarlega ábyrgðina á því að grípa inn í, stöðva það og byggja upp raunverulegt öryggisnet í kringum börn. Þess vegna skiptir #ÉGLOFA máli. Herferð Barnaheilla er bein áskorun til okkar allra um að taka ábyrgð á forvörnum gegn kynferðisofbeldi. Hún minnir á að forvarnir byrja ekki hjá börnunum sjálfum heldur hjá okkur fullorðna fólkinu. Börn verða öruggari þegar við lofum að líta ekki undan. Þegar við lofum að hlusta, fræðast og bregðast við.

Ég lofa að berjast alltaf fyrir öryggi allra barna. Ég lofa að kynna mér rauðu flöggin, að þekkja viðbrögðin og taka börn alvarlega. Ég lofa að hlusta án þess að gera kröfu um fullkomna frásögn, að senda skýr skilaboð um að börn fái stuðning ef þau segja frá og að koma ábendingum í réttan farveg.

Ég lofa. Hverju lofar þú?

Höfundur er forvarnafulltrúi hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga.