Skipta al­þjóða­lög máli eða ekki?

Bandaríkjamenn og Ísraelar réðust á Íran með sprengjuregni á aðfararnótt laugardags. Æjatollinn Ali Khamenei, æðstiklerkur og leiðtogi Írans, féll í árásunum ásamt fjölda annarra íranskra ráðamanna. Írönsk stjórnvöld segja að á annað hundrað manns hafi látist í loftárás á skóla nærri herstöð íranska byltingarvarðarins í suðurhluta landsins.

Evrópskir leiðtogar hafa brugðist við árásunum á svipaðan hátt og þegar Bandaríkjastjórn gerði árásir á Venesúela og rændi Nicolás Maduro forseta í janúar. Þeir hafa lagt áherslu á voðaverk klerkastjórnarinnar í Íran og lýst áhyggjum af frekari stigmögnun átaka án þess að fordæma árásirnar eða kalla þær brot á alþjóðalögum.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra, hefur talað á svipuðum nótum. Hún sagði Ríkisútvarpinu í gær að hún teldi að alþjóðlalög hefðu ekki verið „efst á blaði“ hjá Bandaríkjamönnum og Ísraelum í aðgerðunum í Íran „en á móti segi ég líka að það er ekki eftirsjá eftir klerkastjórninni, það er ekki eftirsjá eftir þeim stjórnarháttum sem hafa verið þarna.“

Þegar fjögur ár voru liðin frá innrás Rússa í Úkraínu í síðustu viku skrifaði utanríkisráðherra að Rússar hefðu „þverbrotið“ alþjóðalög.

„Smáþjóð eins og okkar á allt undir að alþjóðalög og friðhelgi landamæra séu virt. Ef við hlaupumst undan ákalli Úkraínu um hjálp erum við í raun að svíkja okkur sjálf,“ skrifaði Þorgerður Katrín í grein á Vísi.

Sem prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands og rannsóknastjóri Rannsóknaseturs um smáríki hefur Baldur Þórhallsson fjallað ítarlega um mikilvægi alþjóðalaga og reglna fyrir lítil og meðalstór ríki, þar á meðal Ísland. 

Í viðtali við Vísi ræddi Baldur meðal annars um lögmæti árásanna á Íran, ólík viðbrögð Evrópuríkja við þeim annars vegar og löglausri innrás Rússa í Úkraínu hins vegar og hvernig Evrópumenn þurfa að velja hvaða slagi þeir vilja taka við Bandaríkjastjórn.

Eru þessar árásir um Íran í helgina í samræmi við stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og leikreglur í alþjóðasamfélaginu?

Nei. Það er skýrt svarið við því. Árás Bandaríkjanna og Ísrael á Íran er skýlaust brot á stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þar er kveðið skýrt á um að það er ólöglegt að ráðast á annað ríki nema til eigin varna eða ef bráð hætta stafar af öðru ríki, þá er hægt að réttlæta það með alþjóðalögum að gera það. Það er ekki hægt að túlka  stöðuna þannig að Bandaríkjunum og Ísrael standi bráð hætta af stjórnvöldum í Íran. Þannig að þetta er skýlaust brot á alþjóðalögum.

Við höfum séð það hjá bandarískum og ísraelskum stjórnvöldum að þau skeyta orðið litlu eða jafnvel engu um alþjóðalög og fara bara sínu fram í vaxandi mæli. Þetta er orðið mikið áhyggjuefni fyrir smá og meðalstór ríki í heiminum þegar þessi stóru og öflugu ríki eins og Ísrael hernaðarlega skeyta litlu eða engu um alþjóðalög.

Málflutningur Trump Bandaríkjaforseta og hans fylgismanna gagnvart Grænlandi sýnir þá hættu sem Danmörku, Grænlandi og öðrum ríkjum getur stafað af bandarískum stjórnvöldum.

Það hefur verið mantra hjá íslenskum stjórnmálamönnum og fræðimönnum að við eigum allt undir að alþjóðalög séu virt. Það hefur verið vísað til þess í tengslum við stuðning okkar við Úkraínu. Mér sýnist viðbrögð utanríkisráðherra núna vera: farið hefur fé betra í klerkastjórninni, að hún hafi áhyggjur af stigmögnun átaka og jú, það verði að fara að alþjóðalögum. Af hverju geta íslenskir stjórnmálamenn ekki fordæmt þessar árásir eins og þeir hafa gert með innrásina í Úkraínu?

Ástæðurnar er líklega framferði klerkastjórnarinnar í Íran sem hefur stundað það að murka lífið úr eigin borgurum frá því hún tók við völdum og stundar skipulegar hryðjuverkaárásir, sérstaklega í nágrannalöndum sínum en líka fyrir utan það og styður til dæmis við bakið á rússneskum stjórnvöldum í Úkraínu.

Það er í fyrsta lagi myndi ég segja en líka númer tvö og ekki síður, þá er náttúrulega Ísland bandalagsríki Bandaríkjanna. Og Ísland í rauninni á allt undir vörnum Bandaríkjanna ef að í einhvern tímann í framtíðinni kæmi til vopnaskaks á milli Evrópuríkja og Kína eða Rússlands þannig að við eigum allt undir þeirra stuðningi. Ég sé að íslenskur utanríkisráðherra fetar í fótspor flestra kollega sinna í Evrópu og fordæmir ekki þessar árásir.

Þú segir að önnur ástæðan sé klerkastjórnin sjálf sem flestum á vesturlöndum finnst fyrirlitleg. Það er ekki hægt að færa sömu rök fyrir árásum á Venesúela. Þar var farið í loftárásir á höfuðborgina og þjóðarleiðtoganum rænt. Hvorki utanríkisráðherra okkar né evrópskir leiðtogar treystu sér til að fordæma það heldur.

Nei, það er náttúrulega kemur til bæði vegna stjórnarhátta stjórnvalda í Venesúela en líka náttúrulega eru Bandaríkin bandalagsríki flestra Evrópuríkja og Evrópuríkin eiga allt undir þeim þegar kemur að þeim enn sem komið er þegar kemur að vörnum. Ef að það verður til dæmis vopnaskak við Rússland, það er stríð í Evrópu á sléttum Úkraínu, það er náttúrulega ástæðan.

Það vakti eftirtekt mína að nokkrir þingmenn í utanríkismálanefnd Alþings voru ekki vissir um að árásir Bandaríkjamanna á Venesúela væru brot á alþjóðalögum. Þannig svöruðuð þið til að byrja með. Mér fannst það mjög sérstakt því ég hef heyrt alla sérfræðinga í alþjóðalögum eða í stjórnmálafræði vera á þeirri skoðun að bæði árásirnar á Íran og Venesúela séu brot á alþjóðalögum, hvað sem má síðan segja um stjórnvöld þar. 

Þetta er mjög athyglisvert sem Trump er að gera. Bandaríkin og Íran eru náttúrulega búin að eiga í reglulegum átökum frá því að klerkastjórnin tók við völdum '79. Í nágrannaríkjum Íran eru stöðugar skærur, það eru stöðug átök, þau eru stöðugt að skjóta á skotmörk hvert annars. Það er náttúrulega vitað að stjórnvöld í Íran standa fyrir umfangsmiklu hryðjuverkaskipulagi og árásum í þessum löndum og hafa verið að skipuleggja árásir í Bandaríkjunum og í Evrópu. En núna tekur Trump af skarið með það í fyrsta skipti að hann ætli sér að koma klerkastjórninni frá völdum. Hingað til hefur stefna Bandaríkjanna verið að takmarka getu Írana til þess að geta látið til sín taka erlendis. Takmarka burði þeirra til þess að standa fyrir umfangsmiklum hryðjuverkaárásum, umfangsmiklum aðgerðum í Mið-Austurlöndum. 

Það hefur ekki tekist nægilega vel því að það hefur ekki gengið mjög vel hjá Bandaríkjunum að framfylgja þessari stefnu. Og á tímabili voru Íranir mjög áhrifamiklir í Miðausturlöndum. Það hefur hins vegar dregið verulega úr áhrifamætti þeirra vegna þess að Bandaríkin og Ísrael hafa í vaxandi mæli verið að sækja á þau, bara einfaldlega með hernaðaraðgerðum. Og nú ætlar Trump bara að láta til skarar skríða þannig að hann ætlar að koma klerkastjórninni frá völdum. Það er alveg nýtt í stöðunni. Og í því ljósi var kannski ræða sem hann flutti um réttlætingu á aðgerðinni þegar innrásin hófst í rauninni mjög merkileg að mínu mati. 

Hins vegar verður þetta mjög þungt í vöfum fyrir Bandaríkjastjórn að koma stjórninni frá völdum og hafa engan á jörðu niðri til þess að geta þá lokið verkinu. 

Mig langar til þess að spóla aðeins til baka. Evrópskir leiðtogar og bandamenn Bandaríkjanna hafa sagt bæði um Venesúela og Íran að það sé engin eftirsjá í Maduro, það sé engin eftirsjá í Khamenei, það sé ekki eftirsjá í klerkastjórninni. Eru menn ekki komnir á hálan ís þegar þetta er orðin einhvers konar afsökun eða réttlæting? Stjórnvöld á Kúbu hafa um áratugi sakað Bandaríkin um að fremja hryðjuverk og ógna sér. Hefðu þau þá rétt til þess að myrða Trump og helstu ráðamenn í Bandaríkjunum?

Þetta er mjög varhugaverð þróun, sérstaklega fyrir lítil ríki og meðalstór ríki þegar menn virða ekki lengur alþjóðalög. Við sjáum það bara varðandi málflutning Trumps og hans helstu ráðamanna í Washington að þeir bera mjög takmarkaða virðingu fyrir fullveldi Danmerkur og telja bara að þeir eigi rétt á því að taka landið yfir og færa rök fyrir því að það sé vegna þess að það skipti þá miklu máli hernaðarlega eða út af málmum sem þar er að finna sem þeir þurfa til þess að að geta átt í kappi við Kína.

Þetta er í rauninni stóralvarleg þróun, hvað sem manni finnst síðan um stjórnvöld í þessum ríkjum. Lítil og meðalstór ríki mega sín einskis gagnvart þessu valdboði þessara ríkja sem byggja á hernaðarmætti.

Við náttúrulega höfum séð þetta þegar ríkistjórnir Bandaríkjanna og Ísraels hafa verið skipulega að taka af lífi ráðamenn í Íran og ráðamenn í öðrum löndum og hreyfingum í Miðausturlöndum sem hafa verið þeim þyrnir í augun á síðustu árum. En þetta gengur skrefinu lengra.

Menn eru búnir að keppast við að fordæma réttilega innrásina í Úkraínu síðustu fjögur ár sem svívirðilegt brot á alþjóðalögum og glæp. Grefur það ekki undan stöðu Evrópuríkja að gagnrýna Rússland þegar sömu ríki treysta sér ekki til þess að mótmæla svona brotum á alþjóðalögum.

Það er mjög skiljanlegt að sú spurning vakni og það má alveg halda því fram. Á  sama tíma held ég að maður yrði að benda á að framferði klerkastjórnarinnar, látum nú vera hvernig hún murkar lífið úr eigin borgurum, fyrir utan landamæri leiðir til þess borgurum Evrópu stendur hætta af þeim. Þau stunda skipulagða hryðjuverkastarfsemi. Þannig að borgurum Evrópuríkja, þar á meðal íslenskum borgurum, stendur hætta af þeim í Miðausturlöndum og jafnvel í Evrópu.

Það þarf ekkert að koma á óvart að menn vilji sjá það að klerkastjórnin fari frá völdum en leiðtogar Evrópu hafa hins vegar verið mjög skýrir með þeir hafa ekki viljað fara í allsherjarstríð til þess að koma henni frá völdum eins og nú er raunin.

Forseta Venesúela er rænt í eigin höfuðborg. Bandaríkjamenn sprengja upp báta á alþjóðlegu hafsvæði í Kyrrahafi og Karíbahafi sem er ekkert nema þeirra orð fyrir að hafi verið fíkniefnasmyglarar. Þeir sprengja upp Íran og myrða ekki bara núverandi leiðtoga heldur fyrrverandi forseta.

Þeir eru búnir að stunda þetta í Miðausturlöndum allt frá tímum Kúveitstríðsins [árið 1991]. Sérstaklega eftir 2000 hafa þeir verið í skipulögðum árásum til þess að koma andstæðingum Bandaríkjanna í Miðausturlöndum fyrir kattarnef. Það er í rauninni allt líka brot á alþjóðalögum. Það er það en menn eru að verða vanir þessu, það er hættan.

Síðustu fréttir frá Bandaríkjum eru að ríkisstjórnin hafi ekki gefið þinginu neinar upplýsingar um að bráð eða aðsteðjandi ógn stafaði af Íran sem réttlætti árásirnar um helgina. Það er hægt að færa rök fyrir því að Íraksstríðið og lygarnar sem vestrænir stjórnmálamenn og fjölmiðlar fóru með til þess að réttlæta það leiki stórt hlutverk í því mikla vantrausti á stofunum og fjölmiðlum á vesturlöndum, þar á meðal á Íslandi síðustu tuttugu árin. Nú horfir fólk upp á að Bandaríkjamenn fara um með morðum, mannránum og hótunum með einhvers konar þöglu samþykki Evrópu. Grefur þetta ekki enn frekar undan trausti á stofunum og lýðræði á vesturlöndum?

Ég er sammála að innrásin í Írak gróf verulega undan trausti á alþjóðastofunum, alþjóðakerfinu og stjórnmálamönnum í Evrópu og í Norður-Ameríku. Ég er ekki sammála því að þetta sé gert með samþykki Evrópuríkja að fara inn í Íran núna.

Þöglu samþykki.

Leiðtogar Evrópu hafa langflestir talað gegn því opinberlega og mér skilst líka á fréttum að þeir hafi rætt við Trump um að halda að sér höndum og ekki fara í spengjuárásir á Íran. En Trump gengur enn lengra. Hann fer ekki bara í sprengjuárásir. hann ætlar sér að koma klerkastjórninni frá völdum. Hann ætla sér valdaskipti. Evrópuríkin og Evrópuleiðtogar hafa verið að reyna að fá Bandaríkjamenn ofan af þessu.

Það var einkum og sér í lagi Evrópuríkin sem náðu að miðla málum við klerkastjórnina þegar þeir gerðu kjarnorkusamninginn á sínum tíma. Þeir hafa viljað halda í hann og það gleymist í þessu öllu að það var náttúrulega Trump sem sleit honum. Evrópuríkin hafa haft trú á því að hann myndi halda og hann væri nægur til þess að Íranir myndu ekki geta þróað kjarnorkuvopn.

Ég held þetta snúist meira og í meira mæli um það að koma stjórninni frá völdum út af þeirri hættu sem Bandaríkjamenn telja að þeim stafi af henni og áhrifum hennar inni í Miðausturlöndum frekar heldur en að draga úr líkum á því að hún nái að búa til kjarnorkuvopn.

Skipta alþjóðalög máli eða skipta þau ekki máli?

Já, alþjóðalög skipta ennþá verulega miklu máli. Sameinuðu þjóðirnar skipta verulega miklu máli. Það að hafa vettvang eins og Sameinuðu þjóðirnar þar sem þjóðir koma saman og skiptast á skoðunum, jafnvel þó að þær séu ósammála og jafnvel beiti neitunarvaldi gegn hvert öðru í öryggisráðinu. Það skiptir máli, samtalið skiptir máli. 

Varðandi alþjóðalögin, þá skiptir máli að mínu mati að menn geti vísað í það að aðgerðir Bandaríkjanna brjóti alþjóðalög. Það er engin önnur leið fyrir lítil og meðalstór ríki  heldur en að halda fast í alþjóðalögin, halda fast í alþjóðastofnanirnar til þess að reyna að tjóðra stóru ríkin, binda hendur stóru ríkjanna. Lítil ríki hafa ekki önnur tæki en alþjóðalög og alþjóðastofnanir til þess að binda hendur stóru ríkjanna eins og Bandaríkjanna. En auðvitað geta þau ekki sagt þeim fyrir verkum. Þess vegna skiptir samtalið öllu máli og það má ekki rjúfa samtalið.

Að þessu sögðu myndi maður halda að ríki eins og Ísland vildi fordæma það sem þú segir að sé skýlaust brot á alþjóðalögum.

Þá kemur að þeim skýringum sem ég kom með í upphafi. Af því að þú spyrð sérstaklega um alþjóðalögin hafa Bandaríkin, að minnsta kosti tímabundið, bakkað með áform sín um að taka yfir Grænland. Þar held ég að komi til annars vegar mikilvægi alþjóðalaga og hins vegar mikilvægi staðfestu ríkja Evrópu að þau stæðu með Grænlandi og Danmörku. Þarna skiptu alþjóðalög verulega miklu máli og þarna skipti að lokum samtalið miklu máli.

Mig langar líka til að nefna í þessu samhengi sem er mikilvægt. Trump er náttúrulega óútreiknanlegur. Hann hefur aldrei sótt eins mikið að sínum nánustu bandamönnum; efnahagslega, pólitískt og í rauninni hernaðarlega og jafnvel má  segja að þeim stafi ógn af honum efnahagslega og hernaðarlega. 

Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir leiðtoga Evrópu og líka leiðtoga Íslands að þau velji sér þá slagi sem þau ætla að taka við bandarísk stjórnvöld. Þau geta ekki tekið alla slagi, þau munu aldrei vinna þá. Og til dæmis hafa Evrópuríkin, og þar á meðal Ísland valið að taka slaginn um Grænland. En þau láta hjá líða að taka slaginn um Venesúela og Íran, enda held ég að þau myndu ekki vinna þann slag við Bandaríkin.

En það var bara grundvallarspurning um framtíð Evrópu að vinna slaginn um Grænland og þeim hefur að minnsta kosti tekist það tímabundið.