Hvað er það sem við eigum eftir að sjá?

Fyrir skömmu skrifaði ég grein undir fyrirsögninni „Fyrsta jáið skiptir máli“. Þar beindi ég sjónum að þeim sem eru ekki endilega fylgjandi aðild Íslands að Evrópusambandinu en hyggjast engu að síður segja já 29. ágúst vegna þess að þeir vilja „sjá hvað kemur út úr viðræðunum“.

Ég skildi þá hugsun en benti á að fyrsta jáið væri ekki hlutlaus upplýsingaleit. Með því væri verið að hefja formlegt aðildarferli sem tæki tíma, kostaði fjármuni og skapaði óhjákvæmilega ákveðinn pólitískan skriðþunga. Mig langar nú að nálgast sömu röksemd frá annarri hlið.

Það sem við vitum

Ég skil vel þá hugsun að vilja vita sem mest áður en endanleg ákvörðun er tekin. Í sjálfu sér er ekkert óskynsamlegt við það. Upplýst ákvörðun hlýtur alltaf að vera betri en ákvörðun byggð á ágiskunum. En þá skiptir máli að greina á milli þess sem við vitum og þess sem við vitum ekki.

Evrópusambandið er ekki óþekkt fyrirbæri. Það er áratugagamalt stjórnmála- og réttarkerfi 27 ríkja. Stofnanir þess eru þekktar. Valdheimildir þeirra eru þekktar. Réttarreglurnar liggja fyrir. Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins liggur fyrir. Við vitum hvaða málaflokkar falla undir valdheimildir sambandsins og með hvaða hætti ákvarðanir eru teknar.

Við vitum einnig í stórum dráttum hvað gerist þegar ríki sækir um aðild. Aðildarviðræður snúast ekki um að umsóknarríkið og Evrópusambandið setjist niður við autt blað og semji um hvernig sambandið eigi að vera. Grundvallarreglurnar eru þegar til staðar. Umsóknarríkið er að sækja um inngöngu í fyrirliggjandi kerfi. Það er býsna mikilvæg staðreynd í þessari umræðu.

Hvað vitum við þá ekki?

Við vitum auðvitað ekki allt.

Við vitum ekki nákvæmlega hvaða sérlausnir kynnu að nást fyrir Ísland. Við vitum ekki hvernig hugsanleg aðlögunartímabil yrðu útfærð. Við vitum ekki hvort einhverjar undanþágur fengjust, hvers eðlis þær yrðu eða hversu lengi þær giltu. Við vitum heldur ekki hvaða pólitíski skilningur kynni að nást um einstaka íslenska hagsmuni.

Þetta getur skipt máli og ég ætla ekki að gera lítið úr því.

En það er allt önnur fullyrðing en sú að við vitum ekki hvað ESB-aðild felur í sér fyrr en aðildarviðræðum er lokið.

Það sem er óvitað snýr fyrst og fremst að útfærslu, aðlögun og mögulegum sérlausnum. Það sem er vitað snýr að grundvallargerð þess kerfis sem við værum að ganga inn í.

Nýbirt álitsgerð þriggja lagaprófessora, sem unnin var að beiðni forsætisráðherra, gefur ágætt dæmi um þetta. Þar kemur fram að við aðild Íslands færi ákvörðunarvald um verndun fiskistofna og ákvörðun heildarafla til Evrópusambandsins. Ísland myndi áfram ráða úthlutun aflaheimilda milli íslenskra skipa, en samningsumboð gagnvart ríkjum utan ESB vegna deilistofna flyttist jafnframt til sambandsins.

Þetta eru ekki atriði sem við þurfum að hefja aðildarviðræður til að „sjá“. Grundvallarreglurnar liggja fyrir. Það sem við vitum ekki er hvort og þá hvaða undanþágur eða sérlausnir Ísland gæti samið um. Álitsgerðin sýnir raunar að slíkar lausnir geta verið bæði tímabundnar og ótímabundnar, en jafnframt að því víðtækari sem krafa um undanþágu er, bæði í efni og tíma, þeim mun torsóttari verður hún.

Þarna finnst mér stundum skorta hlutföll í umræðuna; hið óþekkta er gert stórt en það sem þegar liggur fyrir lítið.

„Já til að sjá“

Þess vegna hef ég velt þessari vinsælu setningu, „já til að sjá“, sífellt meira fyrir mér. Hvað er það sem við ætlum að verja nokkrum árum í að sjá? Ef einhver er fylgjandi aðild Íslands að Evrópusambandinu og vill þess vegna hefja aðildarferlið skil ég þá afstöðu fullkomlega. Ég er henni ósammála, en hún er skýr og rökrétt. Ef einhver telur kosti ESB-aðildar vega þyngra en gallana og vill láta reyna á að ná sem hagstæðastri niðurstöðu fyrir Ísland er það sömuleiðis skýr afstaða. En öðru máli gegnir um þá hugmynd að við vitum í raun ekki hvað felst í aðild og verðum þess vegna fyrst að hefja margra ára aðildarferli til að komast að því.

Þar verð ég efins.

Ég velti því fyrir mér hvort sjálf hugmyndin um að einhvers staðar inni í aðildarviðræðunum leynist allt önnur mynd af ESB-aðild en sú sem þegar blasir við geti ekki að einhverju leyti einkennst af barnaskap, einfeldningshætti eða óskhyggju?

Barnaskapurinn fælist þá í þeirri hugmynd að aðildarviðræður séu einhvers konar samningar tveggja jafnstæðra aðila frá grunni, þar sem nánast allt sé undir.

Einfeldningshátturinn fælist í því að horfa fram hjá því að umsóknarríkið er að óska eftir inngöngu í fyrirliggjandi réttarkerfi 27 ríkja. Það kerfi verður ekki endurskrifað fyrir Ísland.

Og óskhyggjan?

Hún fælist í væntingunni um að einmitt þau atriði sem okkur þykja erfið við aðildina muni á einhvern hátt leysast í viðræðunum með „skapandi lausnum“, sérákvæðum eða undanþágum sem breyti heildarmyndinni verulega. Nýbirt álitsgerð lagaprófessoranna um sjávarauðlindirnar ætti að minnsta kosti að vera áminning um að gera ekki ráð fyrir slíkum lausnum fyrirfram.

Hinu þekkta og óþekkta snúið á hvolf

Þarna liggur kannski kjarni málsins.

Mér finnst „já til að sjá“-röksemdin eiga það til að gera hið óþekkta mjög stórt en hið þekkta mjög lítið. En hvað ef þessu er öfugt farið? Hvað ef stóru atriðin liggja þegar fyrir en óvissan snýst fyrst og fremst um jaðrana?

Þarna tengist þetta aftur fyrri grein minni. Ef það kostaði ekkert að „sjá“, hvorki tíma, vinnu né fjármuni, væri málið auðveldara. Þá mætti segja: Skoðum þetta bara og sjáum hvað gerist. En þannig er það ekki.

Með jái 29. ágúst væri verið að taka ákvörðun um að hefja formlegt aðildarferli. Stjórnsýslan færi af stað. Pólitískt fjármagn yrði lagt undir. Tími og fjármunir færu í verkefnið. Væntingar myndu skapast og hagsmunir tengjast framgangi þess. Þess vegna skiptir fyrsta jáið máli. Og þess vegna skiptir líka máli hvað við teljum okkur fá fyrir það.

Ef við værum í raun að fara að uppgötva hvað Evrópusambandið er og hvað aðild að því felur í sér væri auðveldara að skilja röksemdina. En það erum við ekki. Við erum fyrst og fremst að fara að komast að því hvaða útfærslu Ísland gæti fengið innan kerfis sem við þekkjum þegar að mjög verulegu leyti.

Hvað ertu að bíða eftir að sjá?

Þess vegna myndi ég vilja beina einni spurningu til þeirra sem eru raunverulega óákveðnir og hugsa með sér: „Ég segi já núna til að sjá og tek svo ákvörðun síðar.“

Hvað er það sem þú ert að bíða eftir að sjá?

Er það eitthvað sem getur raunverulega breytt afstöðu þinni til grundvallareðlis aðildar Íslands að Evrópusambandinu? Eða ertu að vonast eftir því að samningaviðræður leiði í ljós eitthvað sem breyti þeim veruleika sem þegar liggur fyrir? Ég skil þann sem vill ganga í Evrópusambandið og segir þess vegna já. Ég skil þann sem telur kosti aðildar vega þyngra en gallana og segir þess vegna já. En ég á sífellt erfiðara með að skilja röksemdina að segja þurfi já til þess eins að „sjá“. Stóru línurnar liggja fyrir. Reglurnar liggja fyrir. Stofnanirnar liggja fyrir. Valdheimildirnar liggja fyrir. Reynslan liggur fyrir.

Eftir stendur vissulega spurningin um útfærslu, aðlögun og hugsanlegar sérlausnir.

En ef maður er ósáttur við húsið sjálft er hæpið að samþykkja kaupin bara til þess að sjá hvaða gardínur fylgja.

Höfundur er lögmaður.