Vægi Ís­lendinga gæti jafnast á við 15 milljónir Þjóð­verja

Um fjögur hundruð þúsund Íslendingar gætu haft svipað formlegt úrslitavægi í ráði Evrópusambandsins og um fimmtán milljónir Þjóðverja. Samt er því stöðugt haldið fram að Ísland yrði áhrifalaust vegna smæðar sinnar.

Sú fullyrðing horfir fram hjá aðalatriðinu. Í dag er atkvæðavægi Íslands í þessum atkvæðagreiðslum núll. Við tökum upp mikið af regluverki Evrópusambandsins í gegnum EES og án atkvæðisréttar. Spurningin er því ekki hvort fámenn þjóð fái nógu mikil áhrif, - heldur hvort eitthvað sé meira en ekkert.

Það er rétt að fjölmenn ríki hafa meira vægi en fámenn. En mannfjöldinn ræður ekki einn.

Um 80% löggjafar Evrópusambandsins eru samþykkt með auknum meirihluta, svokölluðu QMV-kerfi (e. Qualified Majority Voting). Þá þarf stuðning minnst 55% aðildarríkjanna og að þau ríki standi samanlagt fyrir minnst 65% íbúa sambandsins. Væri Ísland 28. ríkið þyrfti því stuðning að minnsta kosti 16 ríkja. Í þeim málum sem eftir standa gildir ýmist einróma samþykki, þar sem hvert ríki hefur fullt neitunarvald, eða einfaldur meirihluti, þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði.

Kerfið sameinar meðvitað tvær meginreglur lýðræðis, - vægi fólksfjöldans annars vegar og jafnræði sjálfstæðra ríkja hins vegar. Þýskaland vegur þungt vegna mannfjöldans, en Ísland teldist jafnframt eitt fullgilt ríki, - rétt eins og Þýskaland.

Hvað þýðir þetta í QMV-kerfinu?

Banzhaf-valdavísitalan er aðferð til að mæla hversu oft afstaða tiltekins ríkis ræður úrslitum. Farið er yfir allar mögulegar samsetningar ríkja í kosningum og talið hversu oft tillaga stendur eða fellur með atkvæði hvers ríkis. Aðferðinni hefur meðal annars verið beitt við rannsóknir á valddreifingu innan ráðs Evrópusambandsins.

Þjóðverjar eru um 209 sinnum fleiri en Íslendingar, - um 18,55% íbúa Evrópusambandsins á móti 0,09% Íslands. Samkvæmt Banzhaf-útreikningnum hefði Þýskaland samt aðeins tæplega sexfalt úrslitavægi á við Ísland.

Deilt niður á íbúa hefði hver Íslendingur þannig um 37-falt vægi á við hvern Þjóðverja. Með öðrum orðum, - formlegt úrslitavægi Íslands væri á við vægi um 15 milljóna Þjóðverja.

Það er nálægt samanlögðum íbúafjölda fimmtán stærstu borga Þýskalands, - allt frá Berlín, Hamborg og München niður til Nürnberg og Duisburg.

Ísland yrði reyndar ekki „stórasta land í heimi“ í evrópsku samstarfi. En áhrifalaust yrði það ekki heldur.

Þetta þýðir ekki að Ísland gæti ráðið ferðinni eitt. Engin þjóð getur það. Banzhaf-vísitalan mælir formlegt úrslitavægi, ekki öll pólitísk áhrif.

Raunveruleg áhrif ráðast einnig af undirbúningi, sérþekkingu, bandalögum, hæfni til að vinna málum fylgi og hlutfallslegu mikilvægi mála fyrir einstök lönd þar sem fá stór hagsmunamál verður styrkur. Smáríki geta því haft meiri áhrif en höfðatalan ein gefur til kynna, - en aðeins með því að mæta til leiks. Menn hafa takmörkuð áhrif á leikinn fyrir framan sjónvarpið.

Það sem Trump skilur um smáríki, - en Áfram Ísland ekki

Trump-stjórnin hefur dregið Bandaríkin út úr alþjóðastofnunum og samningum sem hún telur binda hendur Bandaríkjanna. Í janúar 2026 fyrirskipaði Hvíta húsið frekari úrsagnir úr alþjóðastofnunum, samningum og sáttmálum af þeim sökum.

Hver svo sem afstaðan er til stefnunnar vestanhafs afhjúpar hún kjarna málsins. Sameiginlegar reglur og náið samstarf takmarka svigrúm hins stóra og sterka. Stórveldi hafa vald með eða án reglna. Smáríki hafa formlegt vald aðeins innan þeirra. Það sem stórveldið sér sem fjötur er styrkur smáríkisins.

Banzhaf-vísitalan sannar ekki að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Hún sannar heldur ekki að aðildarsamningurinn yrði góður. En hún sýnir að fullyrðingin um að Ísland yrði áhrifalaust vegna smæðar sinnar stenst ekki.

Valið í ágúst stendur ekki á milli að ráða öllu eða engu. Það snýst heldur ekki um að trúa því fyrirfram að aðildarsamningurinn verði góður, - það snýst um hvort hefja eigi viðræðurnar á ný, fá niðurstöðuna á borðið og leyfa þjóðinni síðan að meta hagsmuni sína. Það lokamat myndi eiga sér stað eftir 2-3 ár og ómögulegt að spá fyrir um nú hverjar aðstæður verða þá.

Samtökin Áfram Ísland segjast vilja verja sjálfstæði og áhrif Íslands. En við aukum hvorki áhrif okkar né valkosti með því að útiloka þá fyrirfram. Með því að hafna því að hefja viðræður á ný fáum við aldrei að vita hvort eitthvað, og þá hvað, stendur Íslandi til boða.

Það er ekki þannig sem Ísland kemst Áfram, - það er meira „Stop! Lok, lok og læs Ísland“. Ég vil vita meira, - þess vegna ætla ég að segja JÁ í ágúst.

Eina talan sem tryggir áhrifaleysi er núll, - og hún er talan okkar í dag.

Höfundur er viðskiptafræðingur og stjórnarmaður í samtökunum Sjá.

Heimildir og aðferð:

• Ráð Evrópusambandsins: reglur um aukinn meirihluta og aðrar atkvæðagreiðsluaðferðir. (Consilium)
• Werner Kirsch, International Economics and Economic Policy, 19, 401-409, 2022. DOI: 10.1007/s10368-022-00541-w. (Springer)
• Eurostat, Hagstofa Íslands og Statistisches Bundesamt: íbúatölur og stærstu borgir Þýskalands. (StatistischesBundesamt)
• Hvíta húsið, 7. janúar 2026: tilkynning um úrsagnir Bandaríkjanna úr alþjóðastofnunum, samningum og sáttmálum. (The WhiteHouse)
• Útreikningurinn byggist á nákvæmri talningu allra 2²⁸ mögulegra ríkjasamsetninga og var sannreyndur með Monte Carlo-hermun á fjórum milljónum slembisamsetninga. Claude Fable 5 var notað til að útbúa og keyra reiknikóðann, - sem reiknitæki en ekki heimild.