Veistu á hvaða lyfjum þú ert?

Lyf eru ein stærsta framfarasaga nútíma læknisfræði. Þau hafa bjargað ótal mannslífum, bætt lífsgæði og gert okkur kleift að lifa lengur og betur. En eins og með margt annað í lífinu er jafnvægi lykilatriði. Það er ekki alltaf sjálfgefið að lyf sem voru nauðsynleg á einum tímapunkti séu það enn í dag.

Ein mikilvægasta leiðin að því fá mest út úr lyfjanotkuninni er að þú, sem sjúklingur, sért virkur þátttakandi. Að þú vitir hvaða lyf þú tekur, til hvers þau eru og hvort þau öll séu enn nauðsynleg. Rannsóknir sýna að þetta eitt og sér getur haft veruleg áhrif til hins betra.

Þegar líkaminn breytist

Líkaminn okkar breytist með tímanum. Efnaskipti breytast og viðbrögð við lyfjum geta breyst. Þetta er ekki ósvipað og þegar sjónin breytist, þá endurskoðum við hvort gleraugun sem við eigum í dag eigi enn við. Sama á við um lyfin okkar. Það sem hentaði fyrir fimm eða tíu árum er ekki endilega besti kosturinn í dag.

Tökum algengt dæmi:

Sigga er á áttræðisaldri og hefur tekið svefnlyf frá því hún missti manninn sinn fyrir um tuttugu árum. Lyfið hjálpaði henni á erfiðum tíma og hefur fylgt henni síðan. Með árunum hafa bæst við fleiri lyf, eins og oft gerist.

En líkaminn hennar í dag er ekki sá sami og þá. Svefnlyf geta aukið sljóleika og haft áhrif á jafnvægið, sérstaklega hjá eldra fólki. Fyrir Siggu getur það þýtt aukna byltuhættu sem getur haft alvarlegar afleiðingarnar.

Enginn tók ranga ákvörðun á sínum tíma. En spurningin er: er lyfið enn að þjóna sama tilgangi í dag? Veistu á hvaða lyfjum þú ert?

Yfirsýn og öryggi

Með hækkandi aldri fjölgar oft lyfjum sem fólk notar og því skiptir meira máli með hverju árinu að hafa yfirsýn. Því fleiri sem lyfin verða, þeim mun meiri eru líkurnar á milliverkunum og aukaverkunum. Þess vegna er sérstaklega mikilvægt að hafa yfirsýn, leita ráða hjá heimilislækni og spyrja reglulega: „Þarf ég öll þessi lyf enn?“.

Talið er að allt að 20% einstaklinga sem taka lyf séu í áhættu fyrir því að hljóta meiri skaða en ávinning af lyfjameðferð sinni. Þetta er hópur sem við viljum lágmarka eins og kostur er. Alþjóða heilbrigðismálastofnunin tekur alvarlega á þessum málaflokki og hefur komið á fót gæðaátaki tengt skynsamlegri lyfjanotkun sem Ísland er hluti af og kallast Lyf án skaða. Lyfjanotkun á Íslandi er í mörgum lyfjaflokkum hærri en þekkist víða annars staðar. Það eitt og sér er ástæða til að staldra við og skoða málið nánar. Það er samt sem áður áfram mikilvægt að skapa ekki ótta við lyf, heldur auka þekkingu og meðvitund.

Skynsamleg lyfjanotkun

Skynsamleg lyfjanotkun snýst ekki um að hætta á lyfjum að tilefnislausu, heldur um að tryggja að hver einasta lyfjameðferð hafi skýran tilgang, raunverulegan ávinning og sem minnstar aukaverkanir. Slíkar ákvarðanir verða best teknar í opnu samtali milli sjúklings og heilbrigðisstarfsfólks, þar sem þín reynsla og þín markmið skipta máli.

Í apótekum er hægt að leita til lyfjafræðinga til að skilja lyfin sín, við hverju þau eru, hvernig þau virka og hvernig best er að taka þau. Á heilsugæslu og sjúkrahúsum starfa lyfjafræðingar í nánu samstarfi við lækna þar sem farið er skipulega yfir lyfjameðferð einstaklinga með það að markmiði að bæta öryggi og árangur.

Tækifærin og markmiðið

Hér á Íslandi eru öll tækifæri til staðar til að nýta þessa nálgun betur. Það krefst ekki stórra kerfisbreytinga heldur fyrst og fremst aukinnar meðvitundar bæði frá heilbrigðiskerfinu og okkur sjálfum sem notendum þess.

Markmiðið er einfalt en mikilvægt: að meðferð þín byggist á lyfjum sem gagnast þér, en ekki lyfjum sem eru orðin óþörf.

Kannski byrjar þetta allt á einfaldri, en afgerandi spurningu:

Veistu á hvaða lyfjum þú ert?

Höfundur er lyfjafræðingur og formaður Lyfjafræðingafélags Íslands.