Píslargangan gleymd – og börnin bera af­leiðingarnar

Þegar Páskar nálgast skiptist þjóðin í tvo hópa. Annars vegar þau sem leita kyrrðar og íhugunar um píslargöngu Jesús Krists. Hins vegar þau sem nýta fríið til ferðalaga, skíðaferða og afslöppunar. Hvorugt er rangt í sjálfu sér. En það sem vekur spurningar er þetta: hvers vegna virðist boðskapur Jesú skipta sífellt minna máli í daglegu lífi?

Í Lútherstrú er píslargangan ekki sviðsett tilfinningaupplifun heldur siðferðileg áskorun. Samkvæmt Martin Luther á hún að beina sjónum að okkur sjálfum – ekki aðeins að sögunni. Hún spyr einfaldra en óþægilegra spurninga: Hvar stend ég þegar mannfjöldinn dæmir? Hvernig tala ég um þann sem er öðruvísi? Hvenær vel ég þægindin fram yfir réttlætið? Þessar spurningar eru ekki fræðilegar. Þær birtast skýrt í íslenskri umræðu þessa dagana.

Við höfum séð dæmi þar sem orð lögreglu og fjölmiðla fara ekki saman í málum sem varða einstaklinga af erlendum uppruna. Við höfum séð hvernig grunur getur orðið að hálfgerðum „sannleika“ á samfélagsmiðlum áður en staðreyndir liggja fyrir. Og við höfum séð hvernig umræðan um útlendinga verður æ oftar harðari, einfaldari og stundum beinlínis afmennskandi. Þetta eru ekki einangruð atvik. Þetta er mynstur.

Í einu tilviki er talað um „ógn“. Í öðru um „vandamál“. Í því þriðja er einstaklingur orðinn að tákni fyrir eitthvað stærra – oft ótta sem fær að vaxa án mótvægis. Þegar þannig er talað, breytist tónninn hratt. Og þegar tónninn breytist, breytist viðhorfið. En hverjir finna mest fyrir því? Börnin.

Börn og ungmenni af erlendu bergi brotin alast upp í þessu andrúmslofti. Þau lesa ekki endilega allar fréttirnar, en þau skynja umræðuna. Þau finna hvenær þau eru „hin“. Þau taka eftir því þegar talað er öðruvísi um fólk sem líkist þeim. Og þau mótast af því. Þetta er staðreynd sem við virðumst ekki taka nægilega alvarlega.

Á sama tíma vitum við að þessi börn eru ekki „vandamál“. Þau eru framtíðin. Þau eru oft metnaðarfull, einlæg, dugleg og viljug til að leggja sitt af mörkum. Margir koma úr erfiðum aðstæðum þar sem grunnþarfir eins og öryggi, húsnæði og jafnvel matur voru ekki sjálfsagðir hlutir. Aðlögun að íslensku samfélagi er því ekki einföld – en hún er möguleg ef samfélagið mætir þeim af sanngirni og virðingu. Þar liggur lykilatriðið: hvernig mætum við þeim?

Það er auðvelt að tala um „aðlögun“ sem eitthvað sem þau þurfa að gera. Það er erfiðara að líta í eigin barm. Hvernig tökum við á móti? Hvernig styðjum við? Hvernig tryggjum við að öll börn sitji við sama borð – ekki aðeins formlega, heldur í raun? Hér kemur píslargangan aftur inn sem spegill.

Saga Jesús Krists er ekki aðeins saga um þjáningu. Hún er saga um mann sem var dæmdur af fjöldanum, ranglega stimplaður og sviptur reisn sinni. Hún sýnir hvernig samfélag getur farið úrskeiðis þegar falsfréttir, ótti og einföldun taka yfir. Það er óþægilegt að viðurkenna það, en þessi mynstur eru ekki horfin. Þau birtast jafnvel í mildari mynd – en þau eru til staðar.

Þegar við tölum um fólk sem „vandamál“ í stað þess að sjá einstaklinga, erum við komin á varasama braut. Þegar við leyfum umræðu að harðna án þess að staldra við, erum við að færa mörkin. Og þegar börn alast upp í slíku umhverfi, þá erum við ekki aðeins að bregðast þeim – heldur sjálfum okkur.

Í kristinni trú er talað um ábyrgð sem raunverulega skyldu. Við sem höfum alist upp við stöðugleika, menntun og öryggi höfum fengið forréttindi sem margir aðrir hafa ekki haft. Sú staða kallar á þroska – ekki sjálfvirkt, heldur meðvitað.

Þroski birtist ekki í orðum, heldur í gjörðum. Í því að grípa inn í þegar barn er jaðarsett. Í því að leiðrétta þegar umræðan fer út af sporinu. Í því að sýna bæði festu og mannúð – samtímis. Það er engin mótsögn þar á milli.

Samfélag getur haldið uppi lögum og reglum og samt verið mannúðlegt. Það getur tekist á við áskoranir og samt forðast afmennskun. Spurningin er einfaldlega hvort viljinn sé til staðar. Og þar kemur kjarninn: viljum við vera samfélag sem lifir eftir þeim gildum sem við segjumst standa fyrir?

Við erum skírð, við fermumst, giftumst og kveðjum í kirkju. Við heyrum um kærleika, fyrirgefningu og ábyrgð. En þegar á reynir – í umræðu, í viðhorfum, í daglegum samskiptum – virðist þessi grunnur stundum veikur. Eins og rof hafi orðið milli þess sem við lærðum og þess sem við lifum.

Píslarganga Jesú Krists krefst þess að við brúum það rof.

Ekki með stórum yfirlýsingum einu sinni á ári, heldur með stöðugri viðleitni í daglegu lífi. Hún minnir okkur á að mannúð er ekki sjálfgefin. Hún þarf að vera valin – aftur og aftur. Og kannski birtist það val skýrast í því hvernig við komum fram við börnin? Ekki aðeins þau sem standa okkur nær, heldur líka þau sem koma langt að. Því þar reynir á hvort gildin eru raunveruleg eða aðeins orð. Það er auðvelt að fara í frí um páskana. Það er erfiðara að staldra við og spyrja sig: Hvernig samfélag vil ég taka þátt í að byggja? Ef svarið á að hafa einhverja merkingu, þá byrjar það hér. Hjá börnunum. Hjá orðunum sem við veljum.

Og hjá þeirri einföldu ákvörðun að láta gott af okkur leiða – ekki bara þegar það er auðvelt, heldur þegar það skiptir máli.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.