Hið nýja siðfár?

Seint á síðustu öld urðu foreldrar víða um heim, einkum í Bandaríkjunum, helteknir af hugmyndum um sataníska sértrúarsöfnuði. Meðal þess sem kveikti umræðuna var bók sem átti að byggja á minningum stúlku sem sagðist hafa orðið fyrir ofbeldi djöfladýrkenda. Samfélagið stóð frammi fyrir siðfári, útbreiddum ótta sem varð fljótlega mjög ýktur. Upp spruttu samsæriskenningar um að hlutverkaspil á borð við Dreka & dýflissur væru til þess að lokka ungmenni í slíka söfnuði. Þarna slapp önnur jaðarsett menning ekki undan, heldur átti metal tónlist einnig að leiða til slíks. Foreldrum var talin trú um að þessi menning ýti ungmennum í átt að ofbeldisbrotum, jafnvel morðum og sjálfsvígi.

Þetta var ekki í fyrsta sinn sem ný menning var talin spilla æskunni. Um þremur áratugum fyrr átti sér stað samskonar siðfár vegna myndasagna. Geðlæknir slengdi fram þeirri kenningu að myndasögur væru rót alls ills í sálarlífi barna. Foreldrafélög skipulögðu bókabrennur og bandaríska þingið hélt sérstakar yfirheyrslur um áhrif myndasagna á hegðun ungmenna.

Þegar uppi var staðið studdu rannsóknir þó ekki þessar áhyggjur. Sjálfsvígstíðni ungmenna jókst ekki með vinsældum hlutverkaspila og ítrekaðar rannsóknir fundu engin tengsl milli hlutverkaspila, myndasagna eða annarrar nördamenningar og ofbeldis, glæpa, þunglyndis, einangrunar eða sjálfsvíga.

Sagan minnir okkur á að samfélög eru oft fljót að finna sökudólga þegar áhyggjur vakna um velferð barna. Nýjungar liggja þá gjarnan best við höggi. Hvort sem það eru myndasögur, hlutverkaspil, þungarokk eða samfélagsmiðlar.

Það hefur verið magatilfinning margra að versnandi geðheilsu ungmenna megi rekja til aukinnar notkunar á samfélagsmiðlum. Á síðustu árum hafa einnig verið birtar niðurstöður rannsókna, íslenskra sem erlendra, sem hafa stutt við þá tilfinningu. Nú er komin upp önnur hlið á teningnum, sem vert er að taka alvarlega.

Grein sem vakti mikla athygli á sviði sálfræðinnar árið 2025, birt í tímariti á vegum Samtaka sálfræðinga í Bandaríkjunum (APA), tekur saman niðurstöður 46 rannsókna um tengsl samfélagsmiðlanotkunar og geðheilsu ungmenna, svo sem kvíða og þunglyndis. Niðurstaðan er skýr: þau gögn sem við höfum í dag styðja ekki fullyrðingar um að samfélagsmiðlar valdi geðrænum vanda ungmenna. Það þýðir ekki að slíkt sé ómögulegt, heldur að gögnin sem til eru sýni ekki skýrt fram á það. Þar er einnig bent á að þær rannsóknir sem styðja fullyrðinguna séu veikar, t.d. að því leyti að þátttakendur svari eins og þau halda að rannsakendur vilja að þau svari. Þegar uppi er staðið, þurfum við að hætta að tala um þetta eins og staðreynd. Samfélagsmiðlanotkun er ekki skýr orsakavaldur versnandi geðheilsu ungmenna.

Ljóst er að umræðan um samfélagsmiðlanotkun ungmenna er ekki orðin að sama siðfári og umræðan um myndasögur, hlutverkaspil eða metal tónlist. En það er á ábyrgð okkar allra að tryggja að umræðan haldist yfirveguð. Þar með talið fjölmiðla, stjórnvalda og foreldra. Þá er ekki þar með sagt að samfélagsmiðlar séu alltaf góðir, að þeir hafi engin áhrif eða að ekki séu til dæmi um einstaka vandamál. Við þurfum einfaldlega að stíga varlega til jarðar með fullyrðingar um að samfélagsmiðlanotkun sé orsakavaldur versnandi geðheilsu ungmenna. Gögn styðja þá fullyrðingu einfaldlega ekki.

Höfundur er klínískur barnasálfræðingur og varaþingmaður Viðreisnar