Sann­leikur óskast!

Um daginn sagði ég já við ákveðinni beiðni. Alveg hugsunarlaust. Allir hinir samþykktu og ég vildi ekki vera svarti sauðurinn, svo jáið kom áður en ég blikkaði augunum. Eftirá, fór það að naga mig – því ég geri þetta aldrei. Ég skoða, met og tek síðan ákvörðun útfrá heildarmyndinni . Af hverju brást ég þá svona fljótt við? Af hverju kom jáið strax?

Þetta litla já dró mig tilbaka í tímann og ég fór að spá í hvenær ég man fyrst eftir að hafa brugðist svona við. Niðurstaðan var skýr: ég lærði mjög snemma að vera ekki fyrir. Að vera stillt, þæg og dugleg. Kvarta ekki, harka af mér, ekki búa til vesen, setja sjálfa mig til hliðar og ekki hafa skoðun – og alls ekki ef hún var „ekki rétt". Þannig verður jáið að lærðu viðbragði. Það festist í sálinni og kemur sjálfkrafa þegar þrýstingurinn er nægur.

Og þá spyr ég: gerum við þetta kannski öll?

Segjum já hugsunarlaust – af því að við treystum, eða af því að við viljum ekki stíga fram og hafa aðra skoðun en þá sem „á að vera rétt“ ? Í mínu tilfelli sem barn voru aðstæður kannski ekki þær bestu og það skýrir viðbragðið. En í samfélagi sem hefur alla burði til að dafna ætti þetta ekki að vera fyrsta viðbragðið. Jáið á ekki að koma strax. Við ættum að standa sterk í okkur sjálfum, bera virðingu fyrir okkur og finna að við erum þess virði að eiga gott líf – og sætta okkur ekki við neitt minna. Ekki við blekkingar. Ekki við lygar. Ekki við græðgi.

En í heimi þar sem blekkingar, lygar og orðaleikir virðast orðnir hluti af leiknum – þegar þeir sem stjórna nota þau á fólkið sem þeir segjast þjóna – eigum við þá bara að treysta? Að segja já þegar næsta mál er lagt á borðið, og svo næsta, og næsta? Hversu lengi? Og hversu miklu getum við tekið við?

Þetta er einmitt sú spurning sem vaknar þegar horft er á lífsskilyrðin sem við búum við hér á landi. Þar sem of margt er öfugsnúið. Þar sem nei verður að já, og það sem á að hlúa að fólki virðist oft gera hið gagnstæða. Og í staðinn fyrir að við séum öll að berja á okkur fyrir að gera ekki nóg, vera ekki nóg, vinna ekki nóg, eða leyfa okkur að dreyma um eigið húsnæði of mikið – þá er það mín skoðun að nú sé bara komið nóg.

Nóg af fólki sem stendur ekki við orð sín en býður sig samt fram til að þjóna okkur. Nóg af lygum sem eru sagðar beint í andlitið á okkur án þess að blikka augunum – þegar okkur er sagt að ekki verði settar skattahækkanir á vinnandi fólk og ekki verði farið í ESB-mál fyrr en kannski á seinni hluta kosningatímabilsins – og svo er allt svikið blákalt.

Ekkert siðferði, enginn heiðarleiki, engin ábyrgð.

Hvar erum við stödd eiginlega?

Hér bíða börnin okkar á þriggja ára biðlistum eftir geðheilbrigðisþjónustu – og þegar raunveruleikinn verður óbærilegur og hjálpin kemur ekki, flýja of mörg þeirra inn í vímuefnaneyslu. Sjálfsvíg eru alltof mörg – og þá helst meðal ungra karlmanna.

Hér fá bankar í samvinnu við Seðlabankann að ákveða vaxtastig sem miðast af verðbólgu sem fjármagnseigendur stjórna – og því hærri verðbólga, því hærri vextir til þeirra og hærri greiðslubyrði hjá okkur. Verðtrygging þekkist nánast hvergi annars staðar á byggðu bóli, því afleiðulán eru allstaðar bönnuð nema á milli fagfjárfesta. Og á meðan almenningur er að kikna undan okurvaxtabyrðum, greiða bankarnir sér óhugnanlegan arð ár eftir ár. Matvöruverslanirnar eru ekki undanskildar – arðurinn sem þær greiða eigendum sínum á meðan verðlag hækkar stöðugt segir sitt. En við látum „sérfræðingana" segja okkur að þetta sé allt fullkomlega eðlilegt.

Þetta nær bara ekki nokkurri lifandis átt.

Og eitt það versta í þessu öllu er að almenningur fær ekki hlutlausa heildarmynd – ekki eina sem er ekki kostuð af hagsmunaöflum. Við þurfum hlutlausar upplýsingar til að geta vegið og metið aðstæður og tekið upplýstar ákvarðanir. Fjölmiðlar bera gríðarlega ábyrgð þar, og sérstaklega eigendur þeirra. RÚV sérstaklega – en þar er glæpurinn ennþá meiri, því við erum eigendur þar, og þess vegna er skyldan til heiðarlegra frétta enn þyngri. Þegar jafnvel ríkisskyldufjölmiðillinn bregst okkur, hvar eigum við þá að leita?

Við skulum öll gera okkur grein fyrir að þau sem stjórna þessari atburðarás vita nákvæmlega hvað þau eru að gera. Það þarf ekki að lesa sér mikið til í sálfræði til að átta sig á því að auðvelt er að stýra fjöldanum í þá átt sem hagsmunaöflin vilja. Nóg er að tvinna saman ótta, afkomukvíða og stríðsógn – og þá færðu fólkið til að samþykkja hvaða „lausn" sem er. Slíkar aðstæður – mikil streita, mikill hraði, skortur og vanlíðan – gefa lítið rými til ígrundunar. Þá verður jáið einfaldara en mótstaðan. Og þau vita það.

Að ég tali ekki um þessar blessuðu kosningar sem okkur sauðsvörtum almenningi er talið trú um að séu okkar lýðræðislegu tækifæri til að hafa áhrif á samfélag okkar, líf okkar og afkomu. Við gefum okkar atkvæði og treystum því að niðurstaðan sé heiðarleg – að fjölmiðlar og hagsmunaaðilar komi þar hvergi nærri. Eins og sýnir sig best í aðdraganda allra kosninga... Ef ekki er hægt að treysta því að við séum að fá hlutlausar upplýsingar, að hagsmunaaðilar geti ekki keypt skoðanakannanir og að við séum í raun að fá alla heildarmyndina – þá er undirstaða lýðræðisins gjörsamlega brotin.

Ég trúi því að hver einn og einasti Íslendingur vilji bara lifa sínu lífi, hugsa um sína fjölskyldu, og treysta þeim sem bjóða sig fram til að stýra skútunni. En þegar hver ákvörðun á fætur annarri gerir líf okkar erfiðara og erfiðara vaknar spurningin:

Af hverju er íslenska ríkið að flytja inn fólk frá allt öðrum menningarheimi beint inn á velferðarkerfið?

Af hverju er galopinn krani í styrki til Úkraínu með opinn tékka til ársins 2028?

Af hverju eru stjórnvöld að þoka landinu í átt að ESB-inngöngu án þess að við fáum nokkurt samtal eða umræðu – og fáum bara að vita af því í erlendum fréttamiðlum?

Af hverju eru skattpeningar Íslendinga ekki notaðir fyrir Íslendinga til að gera samfélagið gott?

Kjörnir fulltrúar verða að muna að þau þjóna okkur og bera sérstaka ábyrgð á því að leggja okkur til hlutlausa heildarmynd. Við vitum fæst hvaða hagsmunaöfl standa að baki, hvaða blekkingum er beitt og hvað er verið að fela. Það er nauðsynlegt að vita sannleikann svo við getum veitt umboðið þeim sem við treystum. En þegar blekkingum er beitt og stólað á að fólk hafi hreinlega ekki tíma til að leita staðreynda, þá er ábyrgðin fyrst og fremst þeirra sem virðast vera tilbúin að gera hvað sem er til að ná völdum og halda þeim. Sömu flokkarnir, sömu fjárfestarnir úr sömu fjárfestagengjunum, sömu fjármagnseigendurnir, sama mynstrið, sama vanvirðingin – hvort sem það heitir Alþingi eða borgarstjórn.

Við eigum ekki að segja já fyrr en við höfum hlutlausa heildarmynd.

Við eigum að hætta að treysta í blindni á þá sem segja „treystu okkur". Við eigum að hætta að segja já af vana, af ótta við að vera „erfið" eða af því að við viljum ekki vera svarti sauðurinn. Annars erum við að kenna börnunum okkar að lygar séu í lagi svo lengi sem þær koma frá þeim sem hafa vald.

Og þá eigum við enga réttlætingu fyrir því að segja við þau: „Þú mátt ekki ljúga."

Höfundur er þáttakandi í Okkar borg.