Ég brenn (út) fyrir mennta­kerfinu

Ég brenn fyrir menntakerfinu. Í dag er ég að brenna út í menntakerfinu. Ég hef barist fyrir breytingum á kerfinu. Lagt mitt af mörkum til að vekja athygli á því sem okkur í skólum landsins vantar aðstoð við en þær áskoranir sem við erum að glíma við geta tekið á. Að hafa miklar áhyggjur af velferð nemenda og öryggi starfsfólks hefur tekið sinn toll. Við þurfum breytingar.

Ég man eftir því þegar ég var á mínum fyrstu árum í kennslu. Ég var að kenna á yngsta stigi og á hverjum morgni mættu mér brosandi börn og ég fékk alltaf nokkur knús á hverjum einasta degi. Börnin litu upp til mín. Ég var eins og rokkstjarna í þeirra augum. ,,Besti kennari í heimi.“ Mér hlýnar um hjartarætur að hugsa til baka og er þetta setning sem margir kennarar hafa heyrt. Eftir að ég varð skólastjórnandi hef ég oft fengið þessa hlýju í hjartað að fá að vera fluga á vegg og upplifa það sama aftur nema í gegnum börnin og kennarana mína. Að vinna í skóla er besta starf í heimi, þegar starfsumhverfið er í lagi.

Ég hef skrifað þó nokkra pistla um þær áskoranir sem við erum að glíma við í leik- og grunnskólum landsins. Engin kerfislæg breyting hefur orðið frá því ég skrifaði fyrsta pistilinn. Sú breyting sem ég hef þó fundið fyrir er að umræða um menntamál hefur aukist til muna og það er gott. Mikil áhersla í umræðunni hefur verið á námsárangur nemenda. Kennarar í skólum landsins fá að heyra endurtekið að þeir eru ekki að standa sig í starfi, þeir geta ekki einu sinni kennt börnunum okkar að lesa. Þessi umræða svíður djúpt. Að sjá börnin ljóma upp þegar þau ná tökum á lestrinum er ótrúlega góð tilfinning. Ég man eftir því þegar ég var að kenna nemendum í 1. bekk sín fyrstu skref að tengja saman hljóð til að mynda orð. Ég leit yfir nemendahópinn og sá á vörum ungrar stúlku hljóða sig í gegnum stafina. Það kom glampi í augu hennar þegar hún uppgötvaði að hún hafði lesið orðið. Stoltið var svo mikið. Hún var svo glöð. Ég finn enn hlýjuna í hjartanu þegar ég rifja þetta upp. Í kennslustofunni gerist það daglega að börn gleðjast og fá glampa í augun af stolti vegna þess að þau eru að læra nýja hluti, eins og t.d. að lesa. Það þarf ekki að breyta lestrarkennsluaðferðunum það þarf að breyta námsumhverfi barnanna okkar.

Markmið allra kennara er að koma þessum ungu efnilegum börnum út í lífið. Kenna þeim það sem námsskráin okkar leggur upp með en áskoranir í starfi hafa breyst. Við erum með fleiri nemendur sem tala ekki tungumálið, fleiri nemendur með krefjandi hegðun og fleiri nemendur með annan fjölþættan vanda og fá ekki pláss í úrræðum sem þau þurfa. Þú þarft ekki að fara lengra en á samfélagsmiðla þar sem þú sérð starfandi leiðbeinanda í kennaranámi óviss um framtíð sína í starfi kennara. ,,Ég er ekki gjörn að gráta í koddann en ég stend á tímamótum. Í vor er ég að klára B.Ed. í kennslufræðum og á eftir tvö ár í master til að fá kennsluréttindi. Mig langar ekki að taka master. Skólakerfið er orðið svo brenglað, ég hef verið bitin, grýtt með grjóti, borðum og stólum. Á ég að sætta mig við þetta og halda áfram?“ Það koma fleiri svona sögur. ,,Er kennari á miðstigi og búin að vera þar í nokkur ár en hef líka kennt á yngsta og unglingastigi. Ég hef einmitt verið lamin, klipin, hrækt á mig, fengið í mig borð, kölluð allskonar nöfnum o.s.frv. en ég elska vinnuna mína og þess vegna held ég áfram, ég samt skoða atvinnuauglýsingar nokkrum sinnum í viku því ég veit ég get ekki unnið við þetta alla ævi.“ Inn á milli koma nokkrar jákvæðar frásagnir. Ef eitthvað svona gerðist fyrir 20 árum var það saga til næsta bæjar. Í dag er ég hætt að kippa mér upp við þessar frásagnir. Það er eitthvað undarlegt við það. Er hægt að ætlast til að öll börn fái úrvals kennslu þegar þetta er að gerast í mörgum kennslustofum landsins? Samfélagið þarf að breytast. Foreldrar verða að bera ábyrgð. Sveitarfélögin og ríki verða að bera ábyrgð.

Ég fór í skólaheimsókn til Tampere í Finnlandi síðastliðið vor. Í einum skóla með 1200 nemendur eru 14 sérbekkir eða sérhópar. Finnarnir eru með sérhópa fyrir þá nemendur sem eru með fjölþættan vanda. Innflytjendur og flóttafólk byrja einnig í sérhóp áður en þeir fara inn í hefðbundinn bekk. Í þessum hópum eru nokkrir sérfræðingar og misjafnt er hvort einn kennari er með átta til tíu börn eða hvort að nemendur séu með einn eða tvo starfsmenn sér til stuðnings. Starfsmennirnir fylgja síðan þeim nemendum, sem hafa tök á, inn í þær kennslustundir sem nemendur ráða við. Á Íslandi eiga allir að vera í hinum almenna bekk og lítið er um sérúrræði innan skólanna. Þeir skólar sem hafa búið sér sjálfir til sérúrræði eru að fjármagna úrræðin sjálf sem bitnar á öðrum hluta skólastarfsins. ,,Eigum við ekki að efla skapandi starf í skólanum og setja upp hljóðver?.“ ,,Nei það er ekki hægt. Við þurfum að nota rýmið sem er laust fyrir einn nemanda sem þarf sérúrræði innan skólans.“ Ég heyri alltof oft að nemendur þurfa að vera einangraðir frá bekknum af því þeir ráða ekki við umhverfið. Stjórnendur eru þá að leita lausna innan skólabyggingarinnar að finna viðeigandi stað fyrir nemandann. Reyna að skapa nemandanum umhverfi sem hann ræður við. Það gengur ekki alltaf upp.

Á Íslandi er skóli fyrir alla en það er líka í Finnlandi. Útfærslan er ekki eins. Á Íslandi er ætlast til að hver og einn skóli taki á móti öllum nemendum, þó vitað sé að þeir ráða ekki við umhverfið sem þeim er boðið upp á. Hver og einn grunnskóli á Íslandi býr ekki yfir sérútbúnum sérkennslubekkjum með sérhæfðu starfsfólki. Það eru örfáir sérskólar og í örfáum skólum eru sérdeildir sem eru löngu sprungnar. Sífellt fleiri yngri börn þurfa á sérúrræðum að halda, úrræðum sem eru ekki til. Skólarnir eiga að taka á móti börnum með fjölþættan vanda inn í hefðbundna bekki og sjaldnast fylgir fjármagn með þessum börnum. Fjármagn til að ráða til skólans starfsmenn með sérþekkingu sem geta hjálpað viðkomandi barni. Starfsmenn skólanna eru að gera sitt besta í krefjandi aðstæðum en spurningin sem eftir stendur er: Í hvaða aðstæður erum við að setja þessi börn?

Framundan eru sveitarstjórnarkosningar. Ég hvet frambjóðendur til að kynna sér þær áskoranir sem starfsfólk skóla í þeirra sveitarfélagi er að glíma við. Ég vil sjá betra starfsumhverfi og ég vona að frambjóðendur sjái slíkt hið sama. Frábæra fagfólk skólanna sem brennur fyrir starfinu sínu á það skilið. Við þurfum að halda þessu fólki í starfi. Ég sjálf hef velt fyrir mér hversu mikils virði það er að keyra sig út fyrir börnin okkar þegar kerfið bregst. Það er nauðsynlegt og mjög brýnt að þessari slæmu þróun verði snúið við til að halda kennurunum okkar og stjórnendum í starfi og styðja við kennaranema svo þeir fá að blómstra í starfi. Í mínu sveitarfélagi veit ég að það þarf lítið til svo við getum einbeitt okkur betur að faglega hluta starfsins. Til að öll börn í sveitarfélaginu fá að blómstra þarf að byrja að skoða úrræði fyrir nemendur með fjölþættan vanda. Það þarf að skoða ýmislegt fleira en þetta er fyrsta mikilvæga skrefið sem þarf að taka. Það eru biðlistar í sérúrræði. Það eru biðlistar í sérdeildir bæjarins. Það segir sig þá sjálft að nemendur sem þurfa sérúrræði fá ekki það umhverfi sem þeir þurfa til að blómstra sem best. Það gengur ekki að láta þá nemendur bíða þar til það losnar pláss í sérúrræði mörgum mánuðum seinna. Það er verið að skoða stofnun sérskóla í Kópavogi en ef það er á framtíðarplani á næstu fimm árum er það of seint. Það þarf að bregðast við núna annars er hætta á því að kennarar hrökklist úr starfi. Það þarf að opna tímabundin úrræði til að stytta biðlistana, fjölga sérdeildum í skólum bæjarins. Ef sérúrræðin duga ekki til þá þarf að ráða inn fagfólk sem hefur reynslu af nemendum með fjölþættan vanda, ef þeir eru einhvers staðar til. Ég vil, ásamt öðru fagfólki, fá tækifæri til að starfa við það sem ég menntaði mig í. Að vera kennari eða stjórnandi, fá að vera faglegur leiðtogi og fá að styðja starfsfólk í starfi svo það fær að blómstra. Ég menntaði mig ekki í að vera allan daginn að slökkva elda og fara í gegnum hvern dag með mottóinu ,,þetta reddast. ,,Þetta reddast“ er slagorð okkar Íslendinga en málið er að þetta reddast ekki lengur. Ég mun þá að lokum brenna út í menntakerfinu.

Höfundur er skólastjóri Hörðuvallaskóla.