Eitrað bræðra­lag – hver tapar og hver græðir?

Verðbólga, verðtrygging og stýrivextir hafa myndað eitrað bræðralag í Íslensku efnahagslífi. Þetta er verðhækkunarmaskína sem malar stöðugt: verð hækkar, vextir hækka, verðtrygging hækkar, höfuðstólar verðtryggðra lána blása út og almenningur borgar. Á meðan heimilin finna fyrir sársaukanum og jafnvel hrynja eru aðrir sem hafa hagnast gríðarlega á sama kerfi.

Við verðum að þora að ræða það upphátt en ekki fara alltaf í fýlu.

Auðlindin sem skapaði miklar eignir handa fáum

Á undanförnum árum hafa stærstu aðilar í sjávarútvegi hagnast gríðarlega á fiskveiðiauðlindinni sem hefur oft verið rakið í fréttum. Kvótakerfið hefur skapað eignir sem hafa margfaldast í verði meðal annars með verðtryggingu. Auðlind sem tilheyrir þjóðinni allri hefur orðið grunnur að mikilli einkasöfnun auðs á fárra höndum sem síðan erfist í ættir auðmannanna.

Það er ekki ólöglegt. Það er ekki sjálfkrafa rangt. En þegar arðurinn af sameiginlegri auðlind safnast að stórum hluta þannig séð á fáar hendur verður eðlilegt að spyrja: fær þjóðin eðlilegan hlut?

Hver verður aðgangur annarra afkomenda Íslenskra þjóðfélagsþegna að auðlindinni í framtíðinni? Ef aðeins afkomendur núverandi kvótahafa eignast einir allan aðgang að auðlindinni gegnum fjölskyldubönd - þá fá aðrir ekkert.

Gjaldtaka af nýtingunni hefur lengi verið pólitískt viðkvæmt mál á Íslandi. Hún hefur oft verið mildari en efni stóðu til. Á sama tíma hefur verðmæti kvótans hækkað gríðarlega og styrkt stöðu þeirra fáu sem þegar voru inni í kerfinu en ríkissjóður blæðir þar sem það virðist halla á ríkissjóð og undirliggjandi verðbólguþrýstingur vex.

Stjarnfræðilegur aukakostnaður við opinberar framkvæmdir

Samhliða þessari Íslensku útgerðar-togstreytu hafa stórar opinberar framkvæmdir ítrekað farið langt fram úr kostnaðaráætlunum. Þegar verkefni fara úr böndunum skapast ekki aðeins tap fyrir ríkissjóð – heldur einnig gríðarlegar aukatekjur fyrir verktaka, ráðgjafa og fjármagnseigendur og aðra sem taka þátt í framkvæmdunum. Maður skilur ekki eftirlit og aðhaldsleysi ríkissjóðs í mörgum opinberum stórverkefnum. Það bara gusast stundum peningar út úr ríkissjóði stjórnlaust.

Því meiri tafir - því meiri kostnaðaraukning og því meiri velta í kringum verkefnið. Ríkið bara tapar himinháum fjárhæðum - nánast blindandi eins og ekkert sé. Ríkissjóður blæðir og undirliggjandi verðbólguþrýstingur vex ennþá meira.

Ríkissjóður og þjóðin situr eftir með reikninginn. Skuldir ríkisins hækka. Vaxtakostnaður eykst. Þegar hallinn á ríkissjóði verður viðvarandi eykst undirliggjandi verðbólguþrýstingur í hagkerfinu. Þá grípur Seðlabankinn til hærri stýrivaxta til að kæla eftirspurn.

Þannig tengist opinbert stjórn- og agaleysi beint við auknar álögur og greiðslubyrði á heimilin og taprekstur vex en auður eignafólks og afkomenda þeirra snarhækkar.

Verðtryggingin – tveir veruleikar

Þriðja stoðin í þessu eitraða bræðralagi og fjármagnsleka ríkissjóðs er verðtryggingin.

Fyrir venjulegt heimili þýðir hún að höfuðstóll lána hækkar þegar verðbólga eykst. Fólk borgar mánaðarlega – en skuldirnar geta samt vaxið - stundum umfram eignir. Óvissan étur upp skipulag og öryggi heimilanna því Seðlabankinn hækkar stýrivexti sem hækkar verðtryggingu á heimilunum þegar ríkið er í ruglinu. Fátækir verða fátækari.

Fyrir þá sem eiga eignir er myndin önnur. Fjármunir og sjóðir eru oft verðtryggðir eða bundnir í raunávöxtun. Fasteignasöfn hafa rokið upp í verði á tímum verðbólgu. Leigutekjur hækka. Eignir hækka – bæði á pappír og í raun.

Þetta er ekki samsæri. Þetta er kerfisleg niðurstaða og stefna stjórnvalda og fjármálakerfisins.

Í verðbólguumhverfi hækka raunverulegar eignir – en skuldir þeirra sem eru að kaupa sig inn í kerfið geta hækkað umfram eignamyndun þannig að venjulegt fjölskyldufólk tapar oft eignum sínum - smátt og smátt.

Þeir sem áttu eignir fyrir styrkjast. Þeir sem hafa skuldað, veikjast.

Verðhækkunarmaskínan

Þegar þetta er allt sett saman verður til verðhækkunarmaskína:

1) Ríkissjóður tapar og skuldsetur sig. 2) Verðbólga eykst. 3) Stýrivextir hækka. 4) Verðtryggð lán blása út. 5) Fasteignaverð hækkar. 6) Eignaeigendur styrkjast. 7) Heimilin bera þyngstu byrðina - og verða fátækari.

Á meðan ungar fjölskyldur sjá drauminn um eigið húsnæði fjarlægjast hafa þeir sem sátu á kvóta, opinberum ríkis-verktakasamningum og stórum fasteignum séð eigið fé sitt vaxa stjarnfræðilega hratt.

Þetta er hættuleg þróun. Ekki bara efnahagslega heldur samfélagslega. Ef almenningur upplifir að tap sé félagsvætt en gróði einkavæddur rofnar traustið. Og án trausts virkar hvorki peningastefna né ríkisfjármálastefna.

Hvað þarf að gera?

Lausnin er ekki að ráðast á atvinnulífið né refsa árangri. Lausnin er að leiðrétta hvata kerfisins.

Í fyrsta lagi: Aga ríkisfjármálin. Kostnaðaráætlanir verða að standast og ábyrgð þarf að vera skýr. Þegar ábyrgðin brestur - hrynur traust ríkissjóðs. Ríkissjóður má ekki vera opinn ávísanareikningur sem ýtir undir verðbólgu.

Í öðru lagi: Tryggja stöðuga og sanngjarna gjaldtöku af sameiginlegum auðlindum með fyrirsjáanlegri og faglegri stefnu í sátt við atvinnulífið.

Í þriðja lagi: Draga markvisst úr vægi verðtryggingar í lánakerfinu. Hagkerfi þar sem skuldir heimila hækka sjálfkrafa með verðbólgu en launin óverðtryggð er ekki jafnvægiskerfi – það er spennukerfi.

Og loks þarf pólitískt hugrekki til að viðurkenna að háir stýrivextir eru afleiðing. Orsökin liggur í stjórn ríkisfjármála og uppbyggingu kerfisins.

Valið er okkar

Við stöndum frammi fyrir skýru vali.

Annað hvort látum við eitraða bræðralagið mala áfram – þar sem eignir hækka hraðar en laun fólksins í landinu og skuldir heimila þyngjast ár frá ári.

Eða við endurstillum kerfið með ábyrgð, gagnsæi og sanngirni.

Spurningin er einföld: Á efnahagskerfið fyrst og fremst að verja uppsafnaða auðsöfnun – eða að tryggja stöðugleika og jafnvægi fyrir heildina?

Ef við svörum henni ekki núna og bregðumst við af alvöru mun hin miskunnarlausa verðhækkunarmaskína halda áfram að mala samfélagið niður í svaðið.

Sýnishorn af því hefur verið í fréttunum undanfarið um ástandið á bráðadeild Landspítalans. Á sama tíma og hafsjór af peningum flæðir inn í opinbert hlutafélag: NLSH ohf - sem átti að byggja Nýjan Landspítala fréttist ekkert hvort sá spítali sé nokkuð að verða að veruleika. Bara alger þögn meðan fólk liggur fárveikt næstum í hundraða tali á gólfinu á bráðadeildinni. Veit ríkissjóður ekkert hvað varð um alla peningana sem hefur verið dælt inn í NLSH ohf á síðustu áratugum eða eru peningarnir mögulega bara týndir. Þetta er eitt dæmið um allt ruglið í kerfinu - peningar ríkisins tapast og streyma í meintar sjúkrahússframkvæmdir meðan sjúklingarnir liggja í hrúgu á bráðadeildinni þar sem enginn Nýr Landspítali er byggður fyrir alla peningana. Þeir mögulega gufuðu bara upp?

Og reikningurinn lendir – enn og aftur – hjá almenningi - verðbólgan og verðtrygging hækka - vextirnir hækka og eitraða bræðralagið dafnar.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.