„Við þurfum að horfast í augu við þessa for­tíð“

Kristín I. Pálsdóttir, framkvæmdastýra Rótarinnar, segir frásagnir mannanna í Kveik á RÚV í vikunni sýna fram á að þau kerfi sem hafi átt að tryggja öryggi barnanna hafi brugðist þeim ítrekað. Rótin hefur því krafist þess, með bréfi til forsætisráðherra, að gerð verði óháð rannsókn vegna ofbeldis í barnaverndarkerfinu á starfstíma Barnaverndarstofu.

„Rótin minnir á að íslenska ríkið ber ófrávíkjanlegar skuldbindingar samkvæmt stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindasamningum um að vernda börn gegn ofbeldi, rannsaka grun um alvarleg brot og tryggja þolendum raunhæf úrræði. Þegar fyrir liggja skýrar vísbendingar um kerfisbundið ofbeldi og viðvarandi viðbragðaleysi stjórnvalda hvílir á ríkinu sjálfstæð rannsóknarskylda,“ segir í kröfu Rótarinnar sem send var á forsætisráðherra í gær.

Í kröfu Rótarinnar til forsætisráðherra er einnig minnt á að stúlkur sem dvöldust í Varpholti/Laugalandi hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð eða viðurkenningu á þeim skaða sem þær lýstu í Greinargerð um meðferðarheimilið í Varpholti og á Laugalandi (2022) sem gefin var út af Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV). Greinargerðin hafi verið fjarlægð af heimasíðu GEV en Rótin afhenti þáverandi forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, greinargerð um málið árið 2023.

Kröfur Rótarinnar til forsætisráðuneytisins eru eftirfarandi:

1. Forsætisráðuneytið skal setja á laggirnar óháða og heildstæða rannsókn á störfum Barnaverndarstofu og eftirlitshlutverki ríkisins, með sérstakri áherslu á tímabilið 1995–2021.
2. Rannsóknin skal vera utan núverandi barnaverndar- og eftirlitskerfis og njóta sjálfstæðs og skýrs umboðs sem uppfyllir rannsóknarskyldu ríkisins samkvæmt mannréttindarétti.
3. Rannsóknarnefnd skal skipuð án hagsmunaárekstra og hafa fullt og óskorað aðgengi að öllum gögnum ríkis og sveitarfélaga, þar með talið lokuðum skjölum. Rótin bendir á að heilbrigðisráðuneytið brá á það ráð að fá erlendan sérfræðing til að gera stöðumat á áfengis- og vímumeðferðarkerfinu og komst þannig fram hjá þeim hagsmunahindrunum lítils samfélags.
4. Rannsóknin skal unnin á áfallamiðaðan og inngildandi hátt, þar sem frásagnir þolenda eru metnar sem lykilgögn og þátttaka þeirra er á þeirra forsendum.
5. Rannsóknin skal taka til ábyrgðarkeðja, kerfisbresta og viðbragðaleysis, með sérstakri umfjöllun um Bakkakot, Varpholt og Laugaland, auk sambærilegra úrræða.
6. Niðurstöður skulu birtar opinberlega í heild sinni og forsætisráðuneytið skal í kjölfarið leggja fram tímasetta aðgerðaáætlun sem felur í sér:

• opinbera viðurkenningu á ranglæti
• réttlætis- og bótaleiðir fyrir þolendur
• nauðsynlegar lagalegar og kerfislægar umbætur

Íslenska ríkið bregðist þolendum verði það ekki gert

Kristín segir í samtali við blaðamann að verði slík rannsókn ekki framkvæmd, hún birt og henni fylgt eftir muni íslenska ríkið bregðast skyldum sínum gagnvart þeim sem urðu fyrir ofbeldi í umsjá þess og muni þannig viðhalda ofbeldinu í stað þess að rjúfa það.

Hún segir að í gegnum árin hafi farið fram skoðun á ótal stofnunum og heimilum og einhverjir fengið úrbætur, en ekki allir. Rótin hafi fylgt þétt eftir máli kvennanna sem voru vistaðar á Varpholti/Laugalandi og að hennar mati hafi því máli ekki verið nægilega vel fylgt eftir. Margar kvennanna hafi upplifað að ekki hafi nægilega vel verið hlustað á þær og sumar þeirra hafi jafnvel ekki verið talað við. Allt ferlið hafi verið konunum afar erfitt og einhverjar þeirra hafi dottið út af vinnumarkaði vegna þess.

„Það fer eitthvað ferli af stað, þar sem á að fullnægja réttlætinu, en það er gert á þann hátt að það verður meira misrétti. Það sem er svo miðlægt hjá fólki sem hefur orðið fyrir svona miklu óréttlæti: Þú ert tekinn frá foreldrum þínum sem barn eða unglingur og verður fyrir vanrækslu eða ofbeldi ofan á það að koma úr erfiðum aðstæðum.“

Verði að tryggja að sjónarmið þolenda fái að koma fram

Hún segir að eftir að hafa fylgt konunum í Varpholti/Laugalandi eftir hafi hún séð að ef það á að fara af stað með svona réttlætisferli verði að tryggja að það sé hlustað á fólk, að sjónarmið þeirra fái að koma fram og sjónarmið þeirra virt.

„Við teljum að þarna hafi átt sér stað bæði kerfisofbeldi og kerfislægt ofbeldi,“ segir Kristín og að í skýrslu GEV um mál kvennanna hafi til dæmis ofbeldið sem þær voru beittar ekki verið nægilega vel skilgreint. „Eftir stendur að þessar konur upplifa að þetta hafi verið nýtt lag af óréttlæti sem þær urðu fyrir.“

Kristín segir mikilvægt að í stað þess að taka alltaf bara eitt mál, eina stofnun eða heimili fyrir í einu ætti að leggja áherslu á að skoða allt kerfið.

„Það er eftirlitskerfið sem brást. Bati byggir á réttlæti og sérstaklega þegar það er kerfislægt ofbeldi og þá er svo mikilvægt lykilaðalatriði í batanum að réttlætinu sé fullnægt. Það sé viðurkennt fyrir hverju þú varst innan kerfisins. Ef þú ferð af stað með svona réttlætisvegferð sem neitar því að það hafi átt sér stað ertu bara að búa til nýtt ofbeldi. Það þarf að skoða heildarsamhengið og hvern stað fyrir sig. Til að geta upp þetta tímabil þarf að horfa á hlut ríkisins, Barnaverndarstofu, sem hafði eftirlit með heimilum og stofnunum. Það verður að gera upp þetta tímabil, hvað var það sem fór úrskeiðis og svo verðum við að byggja framtíðina á því,“ segir Kristín.

Hún telur kerfið í dag enn litað af þeim mistökum sem hafi áður verið gerð og hvernig kerfið var byggt upp. Kristín segir kerfislæg vandamál í kerfinu sem enn sjáist í meðferð unglinga í dag og telur það tengjast menntunarstigi þeirra sem sjái um þennan hóp.

„Það vantar sérfræðinga, það vantar menntun og fjölbreyttari úrræði. Við erum með þjónustumiðað kerfi sem miðar við það að þú passir við þjónustuna, en ekki að þjónustan passi við þig. Við eigum nokkuð langt í land þarna, bæði þegar kemur að meðferð barna og fullorðinna,“ segir Kristín.

Eigi að líta meira til Evrópu

Kristín segir að miklu leyti litið til Bandaríkjanna og tólf spora kerfisins en að hennar mati eigi einnig að líta til Evrópu. Það sé margt gott í Bandaríkjunum en það sé ekki í grunninn velferðarsamfélag og því sé svo margt í þeirra kerfi sem sé ekki gott að innleiða hér. Sem dæmi sé tryggingakerfið öðruvísi.

„Við erum að flytja inn þetta gallaða kerfi og það er svo margt í gangi í Evrópu sem við erum ekki tengd,“ segir hún og að samfélagið þar sé líkara okkar en því sem er í Bandaríkjunum.

Það séu tækifæri til að sækja meira í þekkingu þar til uppbyggingar kerfisins.

„En það verður fyrst að gera upp þetta tímabil Barnaverndarstofu,“ segir hún að lokum.