Getur hver sem er boðið sig fram til sveitar­stjórna?

Stutta svarið er: Já.

Einstaklingur sem er 18 ára eða eldri, með íslenskan ríkisborgararétt og óflekkað mannorð, getur boðið sig fram til sveitarstjórna samkvæmt lögum.

En er það svo einfalt?

Langa svarið er: Lögin eru skýr. Aðgengið er það ekki.

Í aðdraganda kosninga er ætlast til þess að frambjóðendur séu sýnilegir, tiltækir og virkir. Þeir mæta í pallborðsumræður, heimsækja vinnustaði, taka þátt í útvarps- og sjónvarpsviðtölum, taka upp hlaðvörp, búa til efni fyrir samfélagsmiðla, sitja lokaða fundi og ræða við kjósendur á almenningsstöðum. Þetta er ekki aukaverkefni. Þetta er vinna.

Spurningin er því ekki hvort framboð sé full vinna, heldur hvort við viljum að það sé það. Og ef svarið er já, þá verðum við líka að spyrja: hverjir hafa raunverulega tök á því að sinna þessari vinnu?

Hér fer aðgengið að skekkjast.

Kjörnir fulltrúar sem sækjast eftir endurkjöri eru á launum fram að kosningum. Þeir hafa tíma, tengsl, sýnileika og fjárhagslegt öryggi til að sinna framboði sínu. Nýir frambjóðendur þurfa hins vegar oft að semja við vinnuveitendur, taka launalaust leyfi, vinna kvöld og helgar, samræma framboð við vaktavinnu og fjölskyldulíf eða einfaldlega hætta við áður en þeir byrja.

Er þetta fyrirkomulag til þess fallið að tryggja að hver sem uppfyllir skilyrði laganna geti boðið sig fram?

Eða tryggir það fyrst og fremst að þeir sem þegar eru inni í kerfinu eigi greiðari leið áfram?

Framboð kosta ekki bara tíma heldur líka peninga. Sjálfboðavinna, auglýsingar, kynningarefni, viðburðir og ferðalög safnast hratt upp. Við höfum séð prófkjör þar sem frambjóðendur verja milljónum til að ná athygli kjósenda. Það er ekki endilega rangt – en það útilokar fólk. Hvað með þá sem eru ekki fjársterkir? Hvað með þá sem lifa af launum sínum frá mánuði til mánaðar?

Aðgengi að framboði mótast líka af aðstæðum á vinnumarkaði. Fólk starfar í vaktavinnu, í þjónustu, í heilbrigðiskerfinu, í skólum, í sjálfstæðum rekstri. Ekki allir vinnuveitendur eru tilbúnir að sýna skilning þegar starfsmaður vill taka virkan þátt í lýðræðislegu starfi. Sumir styðja slíkt heilshugar. Aðrir gera það ekki og geta, beint eða óbeint, staðið í vegi fyrir framboði. Það er ekki ólöglegt. En áhrifin eru raunveruleg.

Þegar þetta allt er lagt saman: tíminn, peningarnir, vinnan, fjölskyldulífið og viðhorf vinnuveitenda að þá verður ljóst að lagalegt aðgengi segir ekki alla söguna. Að geta boðið sig fram á pappír er ekki það sama og að hafa raunhæfa möguleika til þess.

Ef við viljum sveitarstjórnir sem endurspegla samfélagið í allri sinni fjölbreytni, þá verðum við að horfa lengra en í lagatextann. Við verðum að spyrja hverjir detta út áður en þeir fá tækifæri. Hverjir hafa áhuga, hæfni og vilja - en ekki aðstæður.

Lagalega séð getur hver sem er boðið sig fram. Raunverulega séð er það forréttindi sem ekki allir hafa.

Og kannski er kominn tími til að ræða það af alvöru.

Höfundur er í framboði í oddvitasæti Viðreisnar á Akureyri og varaþingmaður