Stóriðjutíminn á Ís­landi er að renna sitt skeið

Kína tryggir sér orku yfirburði með kolum og kjarnorku – Ísland þarf að snúa sér að ferðaþjónustu og endurheimta stjórn á eigin orkumálum.

Í meira en hálfa öld hefur íslensk stóriðja verið burðarás efnahagslífsins.

Álverin, kísilverin og málmframleiðslan byggðu á einni einfaldri forsendu: ódýr og hrein orka.

Sú forsenda er að bresta. Raforkuverð hækkar, nýjar fjárfestingar dragast saman, og alþjóðleg samkeppni — einkum frá Kína — hefur gjörbreytt leiknum.

Spurningin er ekki lengur hvort, heldur hvenær íslensk stóriðja hverfur sem drifkraftur hagkerfisins.

⚡ Kína: orkuver heimsins

Kína framleiðir nú meira en þriðjung allrar raforku heimsins og nýtir orkublöndu sem engin önnur þjóð getur keppt við.

• Kolaraforkuver tryggja stöðugt og ódýrt grunnflæði orku allan sólarhringinn.
• Vatnsafl, sólarorka og vindorka lækka meðalorkuverð og styðja við græn markmið.
• Kjarnorka er fjórða stoðin: Kína rekur yfir 50 virka kjarnorkuofna og hefur rúmlega 30 í smíðum, með markmið um 110 GW fyrir 2030 og 200 GW fyrir 2035.
• Kjarnorkan veitir stöðugt grunnafl með framleiðslukostnaði sem er verulega lægri en raforkuverð fyrir íslenskan iðnað.

Þessi samsetning — kol, kjarnorka og endurnýjanleg orka— tryggir Kína stöðugt, ódýrt og fyrirsjáanlegt rafmagn, sem veitir iðnaðinum yfirburði sem Ísland getur ekki keppt við.

🏭 Stóriðja á Íslandi í vanda

Á sama tíma stendur íslensk stóriðja á brauðfótum.

• PCC á Bakka: Framtíð verksmiðjunnar er orðin mjög óviss, og „versta sviðsmyndin“ — að verkefnið verði aldrei að veruleika — er að raungerast (RÚV, 25. október 2025).
• Norðurál á Grundartanga: Framleiðsla hefur dregist saman um tvo þriðju vegna bilana í kerum; talið er að það taki mánuði að ná aftur fullum afköstum (Mbl., 22. október 2025).
• Elkem á Grundartanga: Fyrirtækið gæti þurft að draga úr framleiðslu í allt að 60 daga vegna markaðsaðstæðna og hugsanlegra tollaaðgerða í Evrópusambandsins. (Vísir, 24. október 2025).

Við þetta bætist landfræðileg staða Íslands.

Allt hráefni þarf að flytjast um langa leið til landsins, og útflutningur fullunninnar vöru krefst jafn langra siglinga aftur til markaða í Evrópu, Ameríku og Asíu.

Þetta eykur kostnað, minnkar arðsemi og stækkar kolefnisfótspor íslenskrar framleiðslu.

Við erum einfaldlega of langt frá mörkuðum til að keppa í verði.

🌍 Tvískinnungur og ósamkeppnishæfni

Þrátt fyrir að íslenskt ál og kísill séu framleidd með endurnýjanlegri orku fær landið enga raunverulega umbun fyrir það.

Evrópusambandið hyggst leggja á kolefnisjöfnunartolla sem gætu jafnvel gert íslenskt ál dýrara en kínverskt ál framleitt með kolum.

Ísland hefur hvorki stærðarhagkvæmni né markaðsaðgang til að verja þessa atvinnugrein.

⏳ Stóriðjutímabilið að ljúka

Íslensk stóriðja hefur líklega fimm til tíu ár eftir í núverandi mynd.

Þegar orkuverð hækkar, orkupakkar ESB þrengja að sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar og flutningskostnaður vex, verður íslensk stóriðja einfaldlega óhagkvæm.

Það sem áður var styrkleiki — ódýr og hrein orka — er nú orðið veikleiki vegna orkustefnu sem þjónar ekki lengur íslenskum hagsmunum.

🧭 Tími til að snúa við blaðinu

Við verðum að gera það sem við gerðum eftir hrunið: endurhugsa forsendurnar.

Í stað þess að elta orkustefnu ESB, sem hentar stórum meginlandsríkjum með kol og gas, eigum við að endurheimta stjórn á eigin orkumálum.

Alþingi verður að ógilda alla orkupakka og endurskilgreina orku sem það sem hún í raun er — grunnþörf þjóðarinnar.

Rafmagn á Íslandi á að vera ódýrt fyrir heimilin og íslensk fyrirtæki. Það er okkar sérstaða og samkeppnisforskot.

Orka er ekki aðeins vara; hún er innviður. Hún er forsendan fyrir búsetu, atvinnu og efnahagslegu sjálfstæði Íslands.

🏞️ Ný framtíð: skipulögð ferðaþjónusta og sjálfbær orka

Þegar stóriðjan dregst saman verðum við að byggja nýjan grunn undir hagkerfið.

Ferðaþjónustan er þegar stærsta útflutningsgrein landsins og á að verða næsti hornsteinn — en hún þarf að vera skipulögð, menntuð og sjálfbær.

Það krefst 5 og 10 ára áætlana, samhæfingar við orku- og samgöngustefnu, og stefnu þar sem orka þjónar þjóðinni fyrst — ekki erlendum markaði.

Ferðaþjónustan getur orðið það sem stóriðjan var á sínum tíma — burðarás efnahagslífsins, ef hún er skipulögð rétt.

⚠️ Niðurstaða

Tími stóriðjunnar á Íslandi er að renna út.

En það er ekki endalok heldur tækifæri til að endurheimta stjórn á orkuauðlindum okkar og móta nýja framtíð.

Ef Alþingi hefur kjark til að ógilda orkupakkana og skilgreina rafmagn sem þjóðareign sem á að nýtast heimilum og íslenskum fyrirtækjum, þá getur Ísland aftur orðið það sem það átti alltaf að vera:

sjálfbært, sjálfstætt og samkeppnishæft orkusamfélag.

Höfundur er viðskipta- og hagfræðingur.