Tvær leiðir færar til þess að skóli fyrir alla geti virkað

Þörfum um 95% barna er hægt að mæta vel í almennum grunnskólum eins og staðan er í dag. Stór hluti þessara nemenda eru með ýmsar greiningar og áskoranir en við skólana starfa frábærir kennarar og stuðningsstarfsfólk sem mætir þessum hópi mjög vel. Staðan er hins vegar allt önnur fyrir þau 5% barna sem þurfa sérhæfðari stuðning. Þau fá hvorki viðeigandi umhverfi né stuðning við hæfi í sínum heimaskóla.

Til þess að skólarnir virki þurfa stjórnvöld að fjárfesta verulega í innleiðingu úrræða sem hvert og eitt tekur mið af hverju barni fyrir sig, fyrir foreldra barnanna og starfsfólk skólanna. Það þarf ígrundun fagfólks þegar kemur að því að stilla upp úrræðum fyrir nemendur með sértækan vanda. Tvær leiðir eru færar til þess að skóli fyrir alla virki eins og hann á að gera. Þessar leiðir þurfa báðar að vera til staðar því sama leiðin hentar alls ekki öllum.

Annars vegar þarf að opna fleiri lítil sérúrræði eða sérskóla þar sem umhverfið er einfalt og sniðið að þörfum barnsins. Þar þarf fagfólk til að starfa daglega með nemendum og útbúa náms – og stuðningsáætlanir sem henta þeirra þörfum.

Hins vegar þarf að bjóða upp á fjölbreyttari sérúrræði innan grunnskólanna með sérsniðnu umhverfi fyrir nemendur með flóknar stuðningsþarfir. Húsakostur þarf að gera það mögulegt að stofur séu sérsniðnar, úrræðin fjölbreytt og starfsfólk með sérþekkingu, t.a.m. sérkennarar, þroskaþjálfar, iðjuþjálfar og atferlisráðgjafar. Sérfræðingar útbúa dagskipulag sem hentar hverju barni, svo það geti lært og liðið vel í skólanum. Markmiðið er alltaf að barninu líði vel, hvort sem það er í sérúrræði eða með bekkjarfélögum sínum.

Báðar þessar leiðir þurfa að vera til taks því umhverfi skólanna þarf að vera nægjanlega fjölbreytt til að mæta þörfum allra nemenda. Vilji kennara og stjórnenda er svo sannarlega til staðar en fjármagn og fagfólk ekki. Því er kerfið ekki að virka. Það er ágætt að nefna dæmi beint úr raunveruleikanum en nemandi með hámarksstuðning í mínum skóla og mjög flóknar stuðningsþarfir er úthlutað 18 kennslustundum í stuðningi. Barn sem er í 1.- 4. bekk er í 30 stundir í skólanum. Það gefur auga leið að þetta barn fær ekki þann stuðning og úrræði sem það þarf. Ófaglært starfsfólk er fengið til að brúa bilið. Þetta er kraftaverkafólk sem getur stutt vel við börn en ekki á nokkurn hátt tekið ábyrgð á því að útbúa stuðningsáætlanir fyrir nemendur með miklar og flóknar áskoranir. Áskoranir eins og alvarlega lestrarörðugleika, hamlandi ADHD, einhverfa og tilfinningavanda sem oft brýst út í ofbeldishegðun. Oft eru þessir starfsmenn ungt fólk að stíga sín fyrstu skref á vinnumarkaði. Það er verið er að setja plástur á risastórt sár og plásturinn nær hvorki utan um sárið né helst á því. Upplifun þessara starfsmanna á umhverfi skólanna getur því miður orðið slík að þau munu ekki kjósa sér skólana sem framtíðar starfsvettvang.

Þegar hugmyndafræðin um skóla fyrir alla eða skóla án aðgreiningar kom fyrst fram var sérskólum lokað og þeir sameinaðir þannig að plássum fækkaði umtalsvert. Einnig var sérdeildum lokað og nemendur áttu að sækja skóla í sínu nærumhverfi. Það er falleg og góð hugsun sem getur alveg virkað ef hún er útfærð af festu, fagmennsku og fólki sem þekkir hvað það er að starfa á gólfinu í grunnskólum landsins. Við þurfum að bakka og innleiða þessa hugmyndarfræði algjörlega upp á nýtt og setja í það fjármagn þannig að kerfið fari að virka fyrir öll börn. Skóli fyrir alla þýðir nefnilega ekki að við bjóðum öllum að borðinu og inn í skólana, heldur að við mætum öllum börnum með því að hanna umhverfið að þeirra þörfum.

Við getum ekki lengur gripið í tómt og sagt: SKÓLI FYRIR ALLA án þess að gera ráð fyrir því í viðeigandi umhverfi og mönnun skólanna. Það þarf að vera til í raunveruleikanum. Það er hægt að framkvæma þetta, nágrannalöndin geta það í fjölmennari skólum en við höfum. Við þurfum sterka leiðtoga í ráðuneyti og sveitastjórnum sem endurskipuleggja og endurskilgreina hvað skóli fyrir alla þýðir og innleiða það af festu og á markvissan hátt. Það mun kosta í upphafi, en þegar hjólin eru farin að snúast hef ég trú á að kostnaðurinn verði svipaður og skólakerfið kostar í dag og spari samfélaginu stórar fjárhæðir og bæti lífsgæði allra barna til framtíðar. Er til eitthvað mikilvægara en að fjárfesta í börnum? Setjum frumáhersluna á að heimaskólar og sérskólar búi yfir umhverfi og fagfólki sem mætir öllum nemendum í staðinn fyrir að setja áhersluna á hvort einkunnir séu í tölum eða bókstöfum, hvort Laxness eða verk annarra skálda sé lesið eða hvort símabann skuli ríkja í skólum. Við getum farið í slík mál þegar við höfum virkjað lausnina um skóla fyrir alla. Börn nefnilega læra ekki nema þeim líði vel og ef 5% þeirra líður illa þá hefur það áhrif á alla í skólanum.

Höfundur er aðstoðarskólastjóri Hörðuvallaskóla.