Frá sögulegum minjum til sviðsettrar upplifunar: Um sanngildi og Disneyvæðingu Sólheimasands Guðmundur Björnsson skrifar 27. mars 2025 10:31 Flugvélarflak verður að fyrirbæri Á svörtum söndum Suðurlands liggur óvænt og áhrifamikil táknmynd íslenskrar ferðaþjónustu: hrörlegt flugvélarflak bandaríska hersins af gerðinni Douglas DC-3 sem nauðlenti á Sólheimasandi í nóvember 1973. Í áratugi stóð það nánast ósnert, lítt þekkt og umvafið kyrrð, en með tilkomu samfélagsmiðla og heimsókna „fræga fólksins” varð það einn mest heimsótti og ljósmyndaði ferðamannastaður Suðurlands. Nú hefur verið tilkynnt að landeigendur á Sólheimasandi hafi keypt aðra DC-3 flugvél, TF-ISB Gunnfaxa, með það í huga að setja hana í stað flaksins sem er að tærast upp að sögn eigenda. Þrátt fyrir að Gunnfaxi sé af sömu gerð og upphaflega vélin sem nauðlenti tengist hún ekki þeim atburði á neinn hátt. Þetta vekur spurningar – ekki aðeins um varðveislu sögunnar heldur einnig um eðli sanngildis (e. authenticity) í ferðaþjónustu, áhrif Disneyvæðingar (e. Disneyfication) og siðferðislega ábyrgð í frásögn og túlkun menningarminja. Upprunalega flakið: Hlutlægt sanngildi og söguleg skírskotun Upprunalega flakið er ekki bara sviðsmynd í landslaginu – það er áþreifanlegar minjar um sögulegan atburð. Þegar bandaríska vélin lenti vegna bilunar árið 1973 sluppu allir um borð heilir og höldnu. Allt sem nýtilegt þótti var fjarlægt úr vélinni, sem síðan var skilin eftir á sandinum – þar sem tíminn og náttúran hafa unnið sitt verk. Vélin hefur þannig smám saman tærst og sameinast landslaginu, þar til hún e.t.v. er orðin órjúfanlegur hluti bæði náttúrunnar og minningarinnar. Þessi efnislegi hlutur, á sínum upprunalega stað og í upprunalegu ástandi, er dæmi um það sem fræðimenn kalla hlutlægt sanngildi (e. object authenticity) — hugtak þar sem sannleikur hlutarins er dreginn af uppruna hans, óbreyttu ástandi og rúmsögulegu samhengi. Í áratugi var þessi upprunaleiki hvorki varðveittur né gerður að söluvöru. Flugvélin var bara þarna, hljóðlaust vitni að minniháttar atviki í kalda stríðinu, sem rann saman við íslenskt landslag. Tillagan um að skipta út flakinu: Sama vélategund, önnur merking Gunnfaxi, sem landeigendur hyggjast nú flytja austur, er sannarlega DC-3 vél líkt og sú sem nauðlenti – en hún tengist hvorki flughernum, staðnum né atburðinum sem gerðist 1973. Þótt skrokkurinn sé sambærilegur að lögun, er merkingin önnur. Hér kemur til sögunnar hugtakið skapað sanngildi (e. constructed authenticity): upplifun sem virðist „ekta“ í augum ferðamanna, þó að hún byggist ekki á upprunalegum staðreyndum. Ef Gunnfaxi er settur upp án skýrrar túlkunar er hætta á að staðurinn falli í eins konar óviljandi sviðsettan upprunaleika (e.staged authenticity), þar sem ferðamenn skynja upplifunina sem ekta þrátt fyrir að hún sé tilbúin framsetning. Disneyvæðing: Þegar flókin saga verður einföld sýning Þessi þróun dregur einnig fram spurninguna um Disneyvæðingu. Hugtakið lýsir ferli þar sem raunverulegir staðir eru einfaldaðir, gerðir sjónrænt aðlaðandi og hannaðir til að mæta væntingum neytenda. Þetta felur oft í sér: Að staðir séu þemavæddir og settir fram á sjónrænan hátt. Að menningarsaga sé snurfusuð og gerð aðgengileg í formi skemmtunar. Að staðir verði vörumerki sem seld eru áfram í fjölmiðlum. Að flókin saga verði gerð að einni tilfinningaríkri frásögn. Ef flakinu á Sólheimasandi verður skipt út fyrir annað, jafnvel sambærilegt, en án rótgróinnar merkingar, þá erum við að færa okkur frá sögulegu minnismerki yfir í hannaðan viðkomustað – sviðsetningu fyrir samfélagsmiðla og ljósmyndun, frekar en minningu. Upplifun ferðamanna: Tilvistarlegt sanngildi og persónuleg merking Þó margir ferðamenn viti ekki sögu flaksins, eða að annað flak hafi verið sett í staðinn, getur upplifunin engu að síður verið djúpstæð. Ferðin yfir víðáttumikla auðn, kyrrðina, veðrið og sjónræn áhrif landslagsins bjóða upp á það sem hefur verið kallað tilvistarlegt sanngildi (e. existential authenticity): þ.e. persónulega upplifun sem tengir einstaklinginn við stað, sjálfan sig og stundina – óháð sögulegum staðreyndum. Í þessu ljósi er hugsanlegt að nýtt flak geti, ef rétt er fram sett, veitt svipaða upplifun – en það þarf þá að vera heiðarlegt og upplýst val, ekki blekking eða hula yfir sögunni. Táknmynd eða minnismerki? Flugvélin sem vörumerki í landslagi Flakið á Sólheimasandi er nú orðið ímynd – það birtist í myndböndum, auglýsingum, kvikmyndum og á samfélagsmiðlum. Ferðamenn sækjast eftir staðnum ekki endilega vegna atburðarins 1973 heldur vegna þess sem staðurinn táknar: dularfullt, einstakt og myndrænt umhverfi. Þetta styrkir þá hugmynd að í samtímaferðaþjónustu sé hlutverki staða oft umbreytt: frá sögulegum tilvísunum yfir í markaðsdrifna táknmynd, þar sem sjónræn skírskotun ræður för. Í slíku samhengi getur útskipting flaksins virst rökrétt – en hún hefur dýpri afleiðingar fyrir traust og siðferðilegan grundvöll ferðaupplifunar. Tækifæri til faglegrar túlkunar og fræðslu Þó málið kalli á varfærni og ígrundun, felst í því einnig tækifæri. Ef Gunnfaxi verður settur upp með skýrum upplýsingum, túlkunarskiltum, eða jafnvel raunveruleikaauknum frásögnum (AR), getur hann orðið að minnisvarða fremur en blekkingu. Með því að greina frá bæði nauðlendingunni 1973 og sögu Gunnfaxa væri hægt að skapa fjölþætta, menningarlega fræðandi og sanngilda upplifun. Þá mætti einnig víkka út frásögnina og fjalla um flugsögu á Íslandi, þátt herafla í landinu á tímum kalda stríðsins, og þróun ferðaþjónustu og þjóðarímyndar á tímum samfélagsmiðla. Á mörkum sannleika og sviðsetningar Sólheimasandur er ekki lengur einungis staður – hann er vettvangur fyrir minningar, markaðssetningu og merkingu. Hugmyndin um að skipta út upprunalegu flaki með sambærilegri flugvél með annarri sögu er ekki einfaldlega verkfræðileg eða hagræn – hún snertir gildi okkar um sannleika, minningu og heiðarleika í frásögn. Ef breytingin verður gerð án fræðslu og skýrleika, þá tapar staðurinn hluta af sögulegri reisn sinni. En ef hún verður hluti af gagnsærri og faglegri túlkun, þá getur Gunnfaxi orðið táknrænt framhald – ekki í staðinn fyrir söguna, heldur til að vekja spurningar, fróðleik og dýpri upplifun. Spurningin er ekki aðeins hvað ferðamenn sjá – heldur hverju þeir trúa. Og hver ákveður hvaða útgáfa af sannleikanum lifir af. Höfundur er aðjúkt við Háskóla Ísansd og faglegur umsjónarmaður leiðsögunáms EHÍ. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Ferðaþjónusta Mýrdalshreppur Fréttir af flugi Guðmundur Björnsson Mest lesið Á hvaða ári er Inga Sæland stödd? Snorri Másson Skoðun Draugagangur í Alaska Hannes Pétursson Skoðun Ákall til KKÍ og íslensku íþróttahreyfingarinnar Ragnhildur Hólmgeirsdóttir,Oddný Björg Rafnsdóttir,Svanhildur Anja Ástþórsdóttir,Guðjón Magnússon,Margrét Rut Eddudóttir Skoðun 76 dagar Erlingur Sigvaldason Skoðun Loftslagsverkfræði: Verkefni sem borgar sig ekki að láta bíða Snjólaug Árnadóttir,Páll Gunnarsson Skoðun Háskólaþorpið Bifröst og fólkið sem gleymdist Margrét Jónsdóttir Njarðvík Skoðun Ný sókn í menntamálum – tækifæri eða hliðarskref? Ingibjörg Isaksen Skoðun Skýr stefna um málfrelsi Róbert H. Haraldsson Skoðun Körfubolti á tímum þjóðarmorðs Bjarni Þór Sigurbjörnsson Skoðun Í minningu körfuboltahetja Snæbjörn Guðmundsson Skoðun Skoðun Skoðun Von í Vonarskarði Þuríður Helga Kristjánsdóttir skrifar Skoðun Þjóð gegn þjóðarmorði Finnbjörn A. Hermannsson,Guðrún Margrét Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Hvað er eiginlega málið með þessa þéttingu?? Einar Sveinbjörn Guðmundsson skrifar Skoðun Mikilvægi aðgengis og algildrar hönnunar að byggingum í dag og til framtíðar Þuríður harpa Sigurðardóttir skrifar Skoðun Eitt próf á ári – er það snemmtæk íhlutun? Íris E. Gísladóttir skrifar Skoðun Þegar öllu er á botninn hvolft Ingólfur Sverrisson skrifar Skoðun Kynbundin áhrif barneigna á atvinnuþátttöku og tekjur Sigríður Ingibjörg Ingadóttir,Steinunn Bragadóttir skrifar Skoðun Viltu finna milljarð? - Frá gráu svæði í gagnsæi Gunnar Pétur Haraldsson skrifar Skoðun Ný sókn í menntamálum – tækifæri eða hliðarskref? Ingibjörg Isaksen skrifar Skoðun Á hvaða ári er Inga Sæland stödd? Snorri Másson skrifar Skoðun Eru börn innviðir? Hjördís Eva Þórðardóttir skrifar Skoðun Háskólaþorpið Bifröst og fólkið sem gleymdist Margrét Jónsdóttir Njarðvík skrifar Skoðun Körfubolti á tímum þjóðarmorðs Bjarni Þór Sigurbjörnsson skrifar Skoðun Draugagangur í Alaska Hannes Pétursson skrifar Skoðun Loftslagsverkfræði: Verkefni sem borgar sig ekki að láta bíða Snjólaug Árnadóttir,Páll Gunnarsson skrifar Skoðun Hoppað í drullipolli við hliðina á Snorra Mássyni. Um allskonar fólk, líka í Miðflokknum Ægir Lúðvíksson skrifar Skoðun 76 dagar Erlingur Sigvaldason skrifar Skoðun Í minningu körfuboltahetja Snæbjörn Guðmundsson skrifar Skoðun Er kominn tími til að láta endurmeta brunabótamatið á þínu húsnæði? Heiðrún Jónsdóttir skrifar Skoðun Húsnæðisbæturnar sem hurfu Ragnar Sigurður Kristjánsson skrifar Skoðun Ákall til KKÍ og íslensku íþróttahreyfingarinnar Ragnhildur Hólmgeirsdóttir,Oddný Björg Rafnsdóttir,Svanhildur Anja Ástþórsdóttir,Guðjón Magnússon,Margrét Rut Eddudóttir skrifar Skoðun Hjartans mál í kennslu Sigurður Árni Reynisson skrifar Skoðun Hunsuðu menntamálin – en ætla nú að bjarga þeim Sigurður Kári Harðarson skrifar Skoðun Sporin þín Valtýr Soffía Sigurðardóttir skrifar Skoðun Að saga rótina undan trénu og halda að stofninn vaxi hraðar: hugleiðing um tillögur Viðskiptaráðs Birgir Orri Ásgrímsson skrifar Skoðun Mikilvægi aðgengis og algildrar hönnunar að byggingum í dag og til framtíðar Þuríður Harpa Sigurðardóttir skrifar Skoðun Sjallar og lyklaborðið Sigfús Ómar Höskuldsson skrifar Skoðun Fimm af tíu veitingastöðum hættu með hvalkjöt Valgerður Árnadóttir,Stefán Yngvi Pétursson,Rósa Líf Darradóttir,Anahita S. Babaei skrifar Skoðun „Stóra fallega frumvarpið“ hans Trump Gunnar Alexander Ólafsson skrifar Skoðun Verndun vatns og stjórn vatnamála Ólafur Arnar Jónsson,Sigurður Guðjónsson skrifar Sjá meira
Flugvélarflak verður að fyrirbæri Á svörtum söndum Suðurlands liggur óvænt og áhrifamikil táknmynd íslenskrar ferðaþjónustu: hrörlegt flugvélarflak bandaríska hersins af gerðinni Douglas DC-3 sem nauðlenti á Sólheimasandi í nóvember 1973. Í áratugi stóð það nánast ósnert, lítt þekkt og umvafið kyrrð, en með tilkomu samfélagsmiðla og heimsókna „fræga fólksins” varð það einn mest heimsótti og ljósmyndaði ferðamannastaður Suðurlands. Nú hefur verið tilkynnt að landeigendur á Sólheimasandi hafi keypt aðra DC-3 flugvél, TF-ISB Gunnfaxa, með það í huga að setja hana í stað flaksins sem er að tærast upp að sögn eigenda. Þrátt fyrir að Gunnfaxi sé af sömu gerð og upphaflega vélin sem nauðlenti tengist hún ekki þeim atburði á neinn hátt. Þetta vekur spurningar – ekki aðeins um varðveislu sögunnar heldur einnig um eðli sanngildis (e. authenticity) í ferðaþjónustu, áhrif Disneyvæðingar (e. Disneyfication) og siðferðislega ábyrgð í frásögn og túlkun menningarminja. Upprunalega flakið: Hlutlægt sanngildi og söguleg skírskotun Upprunalega flakið er ekki bara sviðsmynd í landslaginu – það er áþreifanlegar minjar um sögulegan atburð. Þegar bandaríska vélin lenti vegna bilunar árið 1973 sluppu allir um borð heilir og höldnu. Allt sem nýtilegt þótti var fjarlægt úr vélinni, sem síðan var skilin eftir á sandinum – þar sem tíminn og náttúran hafa unnið sitt verk. Vélin hefur þannig smám saman tærst og sameinast landslaginu, þar til hún e.t.v. er orðin órjúfanlegur hluti bæði náttúrunnar og minningarinnar. Þessi efnislegi hlutur, á sínum upprunalega stað og í upprunalegu ástandi, er dæmi um það sem fræðimenn kalla hlutlægt sanngildi (e. object authenticity) — hugtak þar sem sannleikur hlutarins er dreginn af uppruna hans, óbreyttu ástandi og rúmsögulegu samhengi. Í áratugi var þessi upprunaleiki hvorki varðveittur né gerður að söluvöru. Flugvélin var bara þarna, hljóðlaust vitni að minniháttar atviki í kalda stríðinu, sem rann saman við íslenskt landslag. Tillagan um að skipta út flakinu: Sama vélategund, önnur merking Gunnfaxi, sem landeigendur hyggjast nú flytja austur, er sannarlega DC-3 vél líkt og sú sem nauðlenti – en hún tengist hvorki flughernum, staðnum né atburðinum sem gerðist 1973. Þótt skrokkurinn sé sambærilegur að lögun, er merkingin önnur. Hér kemur til sögunnar hugtakið skapað sanngildi (e. constructed authenticity): upplifun sem virðist „ekta“ í augum ferðamanna, þó að hún byggist ekki á upprunalegum staðreyndum. Ef Gunnfaxi er settur upp án skýrrar túlkunar er hætta á að staðurinn falli í eins konar óviljandi sviðsettan upprunaleika (e.staged authenticity), þar sem ferðamenn skynja upplifunina sem ekta þrátt fyrir að hún sé tilbúin framsetning. Disneyvæðing: Þegar flókin saga verður einföld sýning Þessi þróun dregur einnig fram spurninguna um Disneyvæðingu. Hugtakið lýsir ferli þar sem raunverulegir staðir eru einfaldaðir, gerðir sjónrænt aðlaðandi og hannaðir til að mæta væntingum neytenda. Þetta felur oft í sér: Að staðir séu þemavæddir og settir fram á sjónrænan hátt. Að menningarsaga sé snurfusuð og gerð aðgengileg í formi skemmtunar. Að staðir verði vörumerki sem seld eru áfram í fjölmiðlum. Að flókin saga verði gerð að einni tilfinningaríkri frásögn. Ef flakinu á Sólheimasandi verður skipt út fyrir annað, jafnvel sambærilegt, en án rótgróinnar merkingar, þá erum við að færa okkur frá sögulegu minnismerki yfir í hannaðan viðkomustað – sviðsetningu fyrir samfélagsmiðla og ljósmyndun, frekar en minningu. Upplifun ferðamanna: Tilvistarlegt sanngildi og persónuleg merking Þó margir ferðamenn viti ekki sögu flaksins, eða að annað flak hafi verið sett í staðinn, getur upplifunin engu að síður verið djúpstæð. Ferðin yfir víðáttumikla auðn, kyrrðina, veðrið og sjónræn áhrif landslagsins bjóða upp á það sem hefur verið kallað tilvistarlegt sanngildi (e. existential authenticity): þ.e. persónulega upplifun sem tengir einstaklinginn við stað, sjálfan sig og stundina – óháð sögulegum staðreyndum. Í þessu ljósi er hugsanlegt að nýtt flak geti, ef rétt er fram sett, veitt svipaða upplifun – en það þarf þá að vera heiðarlegt og upplýst val, ekki blekking eða hula yfir sögunni. Táknmynd eða minnismerki? Flugvélin sem vörumerki í landslagi Flakið á Sólheimasandi er nú orðið ímynd – það birtist í myndböndum, auglýsingum, kvikmyndum og á samfélagsmiðlum. Ferðamenn sækjast eftir staðnum ekki endilega vegna atburðarins 1973 heldur vegna þess sem staðurinn táknar: dularfullt, einstakt og myndrænt umhverfi. Þetta styrkir þá hugmynd að í samtímaferðaþjónustu sé hlutverki staða oft umbreytt: frá sögulegum tilvísunum yfir í markaðsdrifna táknmynd, þar sem sjónræn skírskotun ræður för. Í slíku samhengi getur útskipting flaksins virst rökrétt – en hún hefur dýpri afleiðingar fyrir traust og siðferðilegan grundvöll ferðaupplifunar. Tækifæri til faglegrar túlkunar og fræðslu Þó málið kalli á varfærni og ígrundun, felst í því einnig tækifæri. Ef Gunnfaxi verður settur upp með skýrum upplýsingum, túlkunarskiltum, eða jafnvel raunveruleikaauknum frásögnum (AR), getur hann orðið að minnisvarða fremur en blekkingu. Með því að greina frá bæði nauðlendingunni 1973 og sögu Gunnfaxa væri hægt að skapa fjölþætta, menningarlega fræðandi og sanngilda upplifun. Þá mætti einnig víkka út frásögnina og fjalla um flugsögu á Íslandi, þátt herafla í landinu á tímum kalda stríðsins, og þróun ferðaþjónustu og þjóðarímyndar á tímum samfélagsmiðla. Á mörkum sannleika og sviðsetningar Sólheimasandur er ekki lengur einungis staður – hann er vettvangur fyrir minningar, markaðssetningu og merkingu. Hugmyndin um að skipta út upprunalegu flaki með sambærilegri flugvél með annarri sögu er ekki einfaldlega verkfræðileg eða hagræn – hún snertir gildi okkar um sannleika, minningu og heiðarleika í frásögn. Ef breytingin verður gerð án fræðslu og skýrleika, þá tapar staðurinn hluta af sögulegri reisn sinni. En ef hún verður hluti af gagnsærri og faglegri túlkun, þá getur Gunnfaxi orðið táknrænt framhald – ekki í staðinn fyrir söguna, heldur til að vekja spurningar, fróðleik og dýpri upplifun. Spurningin er ekki aðeins hvað ferðamenn sjá – heldur hverju þeir trúa. Og hver ákveður hvaða útgáfa af sannleikanum lifir af. Höfundur er aðjúkt við Háskóla Ísansd og faglegur umsjónarmaður leiðsögunáms EHÍ.
Ákall til KKÍ og íslensku íþróttahreyfingarinnar Ragnhildur Hólmgeirsdóttir,Oddný Björg Rafnsdóttir,Svanhildur Anja Ástþórsdóttir,Guðjón Magnússon,Margrét Rut Eddudóttir Skoðun
Loftslagsverkfræði: Verkefni sem borgar sig ekki að láta bíða Snjólaug Árnadóttir,Páll Gunnarsson Skoðun
Skoðun Mikilvægi aðgengis og algildrar hönnunar að byggingum í dag og til framtíðar Þuríður harpa Sigurðardóttir skrifar
Skoðun Kynbundin áhrif barneigna á atvinnuþátttöku og tekjur Sigríður Ingibjörg Ingadóttir,Steinunn Bragadóttir skrifar
Skoðun Loftslagsverkfræði: Verkefni sem borgar sig ekki að láta bíða Snjólaug Árnadóttir,Páll Gunnarsson skrifar
Skoðun Hoppað í drullipolli við hliðina á Snorra Mássyni. Um allskonar fólk, líka í Miðflokknum Ægir Lúðvíksson skrifar
Skoðun Er kominn tími til að láta endurmeta brunabótamatið á þínu húsnæði? Heiðrún Jónsdóttir skrifar
Skoðun Ákall til KKÍ og íslensku íþróttahreyfingarinnar Ragnhildur Hólmgeirsdóttir,Oddný Björg Rafnsdóttir,Svanhildur Anja Ástþórsdóttir,Guðjón Magnússon,Margrét Rut Eddudóttir skrifar
Skoðun Að saga rótina undan trénu og halda að stofninn vaxi hraðar: hugleiðing um tillögur Viðskiptaráðs Birgir Orri Ásgrímsson skrifar
Skoðun Mikilvægi aðgengis og algildrar hönnunar að byggingum í dag og til framtíðar Þuríður Harpa Sigurðardóttir skrifar
Skoðun Fimm af tíu veitingastöðum hættu með hvalkjöt Valgerður Árnadóttir,Stefán Yngvi Pétursson,Rósa Líf Darradóttir,Anahita S. Babaei skrifar
Ákall til KKÍ og íslensku íþróttahreyfingarinnar Ragnhildur Hólmgeirsdóttir,Oddný Björg Rafnsdóttir,Svanhildur Anja Ástþórsdóttir,Guðjón Magnússon,Margrét Rut Eddudóttir Skoðun
Loftslagsverkfræði: Verkefni sem borgar sig ekki að láta bíða Snjólaug Árnadóttir,Páll Gunnarsson Skoðun