Strand­veiðar aug­ljós­lega ekki ábatasamasta leiðin við veiðar

Fjármálaráðherra tók þátt í umræðum á Alþingi um strandveiðar og tekjur hins opinbera af sjávarútvegi í dag. Vilhjálmur Árnason þingmaður Sjálfstæðiflokksins tók fyrstur til máls og spurði fjármálaráðherra hvort markmið strandveiðikerfisins um að ná fram byggðasjónarmiðum og auka nýliðun í sjávarútvegi hefðu náðst.

Eins og frægt er orðið er það stefna ríkisstjórnarinnar að tryggja 48 daga strandveiðitímabil í sumar, en engar útfærslur liggja fyrir um þessi áform. Strandveiðitímabilið er 48 dagar í núgildandi lögum, en veiðar hafa verið stöðvaðar ef heildarþorskkvóti strandveiðanna, 10 þúsund tonn, klárast áður en því lýkur.

Strandveiðar hafi ekki tryggt byggðafestu

Vilhjálmur segir að auðlindanýting hafsins og „það sjálfbæra og skynsamlega kerfi sem við höfum búið til þar“ sé grunnurinn að því öfluga sjávarútvegskerfi sem sé við lýði á Íslandi í dag.

„Við sjáum áhrif íslensks sjávarútvegs út um allt samfélag en um 90% af öllum aflaheimildum eru úti á landsbyggðinni. Fiskvinnslurnar eru með stærri vinnustöðum í mörgum sjávarplássum um landið. Sjómenn og annað starfsfólk er tekjuhátt sem skilar háum útsvarsgreiðslum,“ segir Vilhjálmur.

„Útgerðarfyrirtækin úr mínum gamla góða heimabæ, Grindavík, greiddu t.d. um 1 milljarð í veiðileyfagjöld á síðasta ári og þá er annað skattspor fyrirtækjanna ekki talið með. Tekjur beint af landsbyggðinni.“

„Þegar strandveiðikerfið var sett á legg 2009 voru markmiðin skýr um að ná fram byggðasjónarmiðum og auka nýliðun í sjávarútvegi, bæði mjög mikilvæg markmið í sjálfu sér. Nú 16 árum síðar hefur aflinn í strandveiðikerfinu næstum fjórfaldast og stefnir í að aukast enn frekar. Á undanförnum árum hafa svo almennar aflaheimildir frekar dregist saman, aflaheimildirnar sem eru grunnurinn að því kerfi sem við höfum treyst á í okkar efnahagslífi.“ segir Vilhjálmur.

Skýrslur og samantektir sýni að flestir þeir sem stundi strandveiðar búi á suðvesturhorni landsins eða í nágrenni þess. Þá hafi ekki frést af mörgum heilsársstörfum vegna strandveiða og meðalaldur þeirra sem þær stundi sé hár, og bendi ekki til mikillar nýliðunar.

Kerfið ekki stuðlað að nýliðun

Daði Már sagði í andsvari sínu að markmið strandveiða væru af félagslegum toga.

„Markmið sem nefnd hafa verið eru meðal annars að styrkja byggð og örva atvinnu í sjávarbyggðum landsins, að greiða fyrir nýliðun í sjávarútvegi og opna fyrir takmarkaðar veiðar þeirra sem ekki eru handhafar aflamarks eða krókaaflamarks, að gefa núverandi handhöfum aflamarks eða krókaaflamarks möguleika á að stunda frjálsar handfæraveiðar að uppfylltum skilyrðum.“

Því næst vísar hann í nokkrar skýrslur sem gerðar hafa verið um áhrif strandveiða með tilliti til markmiða þeirra. Ein slík hafi verið gerð á vegum Háskólaseturs Vestfjarða árið 2010.

„Meðal niðurstaðna úttektarinnar var að 80% strandveiðimanna hefðu gert bát út á fiskveiðar áður og yfir helmingur útgerðaraðila hafði að baki sögu í kvótakerfinu, en 80% af þeim áttu kvóta á sama tíma og þeir stunduðu strandveiðarnar.“

Þá sýni skýrsla frá Háskólanum á Akureyri frá 2017 að strandveiðikerfið hafi ekki verið brú fyrir nýliðun inn í aflamarkskerfið eins og vonast hafði verið til.

Að lokum segir hann að í skýrslunni Auðlindin okkar - sjálfbær sjávarútvegur, sem unnin var 2023, hafi verið gerð könnun sem leiddi í ljós að Íslendingar vilji almennt að gætt sé jafnræðis milli sjónarmiða um hagræði og byggðasjónarmiða.

Í seinni ræðu sinni sagði Daði að Íslendingar væru ein af örfáum þjóðum í heiminum sem niðugreiði ekki sjávarútveg, þar með talið strandveiðarnar.

„Ég vil í því samhengi benda á þá augljósu staðreynd að ef strandveiðar væru ábatasamasta leiðin við að stunda veiðar á Íslandi væru allar hafnir fullar af trillum. Það væri ekkert annað notað við veiðar en trillur. Tilfellið er að svo er ekki. Þetta á ekki að koma neinum á óvart. Það sem kemur á óvart er að strandveiðarnar eru samt ábatasamar,“ sagði Daði.

Huga þurfi að svæðaskiptingu

Aðrir sem tóku til máls í umræðunum voru meðal annars Þórarinn Ingi Pétursson þingmaður Framsóknarflokksins fyrir Norðausturkjördæmi. Hann segir að huga þurfi að því hvernig strandveiðidagarnir séu nýttir, með tilliti til landshluta.

„Eigum við ekki líka að horfa til þess að reyna að veiða fiskinn þegar hann er sem verðmætastur? Við þekkjum það alveg að fiskurinn gengur fyrst á vorin úti fyrir Vestfjörðum og síðan fer hann norður fyrir land og endar fyrir austan.“

„Við þekkjum það sömuleiðis af reynslusögum sjómanna fyrir norðan og austan, sem hafa byrjað á strandveiðum í byrjun maí og eru að því fram eftir sumri, að fiskurinn sem dreginn er að landi á fyrstu vikum tímabilsins er ekki boðleg vara til nýtingar.“

Lilja Rafney Magnúsdóttir, þingmaður Flokks fólksins fyrir Norðvesturkjördæmi, segir að strandveiðar hafi sýnt það og sannað að þær séu þjóðhagslega hagkvæmar, og þær hafi komið með mikla innspýtingu inn í sjávarbyggðirnar.

„Strandveiðar gefa eldri sjómönnum tækifæri til að stunda útgerð á eigin bátum eftir kannski langa starfsævi á stærri skipum og þær veita ungu fólki tækifæri til að kynna sér sjómennsku. Strandveiðar eru hluti af menningu þjóðarinnar, strandveiðimenningu þjóðarinnar sem á að efla.“

Sigurjón Þórðarson, þingmaður Flokks fólksins fyrir Norðausturkjördæmi og formaður atvinnuveganefndar, segir fráleitt að tala niður þá sem stunda strandveiðar af því þeir komi mögulega af höfuðborgarsvæðinu.

„Frú forseti. Mér finnst ekki leggjast mikið fyrir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og reyndar einnig hv. þingmann Miðflokksins í þessari umræðu að vera að tína hérna til alla mögulega og ómögulega hluti til að sverta strandveiðar, það litla frelsi sem er að finna í kvótakerfinu, það örlitla frelsi. Og hvaðan koma þessar fullyrðingar? Jú, þær koma frá SFS,“ sagði Sigurjón Þórðarson.