ESA geti ekki beðið enda­laust

Eftirlitsstofnunin ákvað í dag að höfða mál gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum vegna innleiðingar bókunarinnar. Málið hefur verið til meðferðar hjá ESA frá árinu 2012. Að sögn Árna Páls Árnasonar, stjórnarmanns Eftirlitsstofnunar EFTA, hefur verið beðið frá árinu 2022 eftir úrbótum frá íslenskum stjórnvöldum.

„En við getum auðvitað ekki beðið endalaust,“ segir Árni Páll í viðtali við fréttastofu, spurður hvað ráði því að mál sé höfðað nú.

„Og staðreyndin er sú að einstaklingar og fyrirtæki á Íslandi eru að verða fyrir tjóni af þessu, eins og skýrt kom fram í dómi Hæstaréttar í síðustu viku þar sem konu sem ekki fékk fullnægjandi fæðingarorlofsgreiðslur voru dæmdar skaðabætur af hálfu Íslands vegna þess að innleiðingin hafi ekki verið rétt.“

Beðið eftir lagabreytingum í fjögur ár

Árni Páll segir dóma Hæstaréttar hafa orðið tilefni þess að ESA tók málið til skoðunar. Þeir hafi sýnt að innleiðing bókunarinnar með lögum um Evrópska efnahagssvæðið frá árinu 1993 væri ekki fullnægjandi.

„Og það kom fram hjá stjórnvöldum 2022 skýr vilji til þess að reyna að finna lausn á þessu með breytingum á innlendri löggjöf. Það hefur núna verið reynt allnokkrum sinnum í tíð tveggja ríkisstjórna og það eru fjögur ár síðan við höfum beðið átekta og eftir að þetta var leyst af Íslands hálfu.“

„En við höfum líka verið alveg skýr með það, bara núna þetta síðasta ár, að að loknu síðasta löggjafarþingi myndum við fara með málið fyrir dóm ef það yrði ekki þannig að Alþingi leysti úr þessum hnút.“

Þurfti að höfða annað mál til að fá bætur

Konan sem Árni Páll vísar til er Anna Bryndís Einarsdóttir. Hún starfaði sem læknir í Danmörku áður en hún flutti heim til Íslands haustið 2019 og eignaðist barn nokkrum mánuðum síðar. Hún fékk aðeins lágmarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði þar sem tekjur hennar í Danmörku voru ekki teknar með við útreikning greiðslnanna.

Hæstiréttur komst árið 2024 að þeirri niðurstöðu að íslensku lögin stæðust ekki EES-reglur. Orðalag þeirra væri hins vegar svo skýrt að rétturinn gæti ekki túlkað þau þannig að hún fengi hærri greiðslur.

Anna Bryndís höfðaði þá sérstakt skaðabótamál gegn ríkinu. Í síðustu viku voru henni dæmdar um 2,7 milljónir króna í skaðabætur auk dráttarvaxta. Fæðingarorlofslögunum hafði þá verið breytt í júlí í fyrra.

„Og við getum ekki búið við það að einstaklingar og fyrirtæki þurfi að fara flóknar lögfræðileiðir árum og kannski áratugum saman til þess að fá rétt sinn viðurkenndan þegar EES-samningurinn kveður afskaplega skýrt á um það að fólk eigi að geta fengið réttindin viðurkennd beint þegar þessi réttindi skarast á við aðra innlenda löggjöf,“ segir Árni Páll.

Íslendingar í lakari stöðu

Um sjálfa bókunina segir Árni Páll:

„Ef tvær innlendar réttarreglur rekast á þar sem önnur byggir á réttindum samkvæmt EES-samningnum og hin ekki þá á sú sem tryggir réttindin samkvæmt EES-samningnum að hafa forgang. Ef það er ekki tryggt þá eru íslenskir borgarar og íslensk fyrirtæki í lakari stöðu heldur en fólk í öðrum löndum EES.“

Í viðtalinu var einnig rætt hvort rétt væri að bíða niðurstöðu EFTA-dómstólsins eða ljúka málinu með lagabreytingum hér heima.

„Þá leggjum við til grundvallar niðurstöðu Hæstaréttar Íslands, æðsta dómstóls Íslands, og það er á þeim grunni sem stjórnvöld hafa auðvitað sagt við okkur ítrekað að stjórnvöld hafi viljað til að leysa úr þessu innanlands vegna þess að Hæstiréttur Íslands hefur þegar tjáð sig um að þetta sé ekki fullnægjandi,“ segir Árni Páll um grundvöll málshöfðunarinnar.

Þorgerður telur líkur á að fallið verði frá málsókn

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að bæta innleiðingu bókunarinnar. Hún sagði við fréttastofu í dag að hún ætlaði að mæla fyrir því í næstu viku.

„Ég tel líkur á því allar að það verði fallið frá málsókninni en eins og ég segi, það er miklu meiri bragur á því að við, við klárum þetta mál hér í Reykjavík og fylgjum leiðsögn Hæstaréttar.“

Um afdrif dómsmálsins, verði frumvarpið að lögum, segir Árni Páll:

„Ég ætla ekki að hafa einhverjar skoðanir á því með hvaða hætti stjórnvöld eða Alþingi taka á málinu. En ef eitthvað breytist þá munum við auðvitað taka það til athugunar og sjá hvaða áhrif slíkar breytingar hafa. En við höfum lagt málið núna fyrir dóm og núna er boltinn í höndum íslenskra stjórnvalda og Alþingis Íslendinga.“