Hvers vegna liggur svona mikið á? Um breytingar á náms­mati í grunn­skólum

Í lok maí kynnti mennta- og barnamálaráðuneytið áform um breytingar á námsmati í grunnskólum og voru þau sett í umsagnarferli. Endanleg ákvörðun um innleiðinguna var síðan kynnt 7. ágúst, rétt áður en skólastarf hófst. Samkvæmt henni eiga nemendur í 10. bekk að útskrifast vorið 2027 með einkunnir í tölum í stað bókstafa.

Rökin eru meðal annars þau að námsmat þurfi að vera skýrara, samræmdara og auðskiljanlegra. Vissulega er margt jákvætt við þá hugsun. Ég held að fáir kennarar séu ósammála því markmiði og kennarar eru almennt tilbúnir í faglega vinnu og gott samstarf um þróun skólastarfs. Það sem veldur mér hins vegar áhyggjum er sá skammi tími sem skólum er gefinn til innleiðingar eftir að endanleg ákvörðun liggur fyrir, sérstaklega þegar ýmsir mikilvægir þættir útfærslunnar eru enn í vinnslu.

Góð hugmynd og góð innleiðing eru nefnilega ekki sami hluturinn, því eins og áður segir eiga nemendur í 10. bekk að útskrifast með lokaeinkunnir á talnakvarða í stað bókstafa , strax vorið 2027. Skólar eiga jafnframt að skilgreina vægi flokka innan námsgreina og gera þannig skýrari grein fyrir því hvað liggur að baki lokaeinkunn nemenda.

Sem kennari og sérkennari með langa reynslu af skólastarfi og þátttakandi í innleiðingarteymi þess skóla sem ég starfa við, hef ég fylgst náið með þessari vinnu. Áhyggjur mínar snúa ekki að því að við eigum ekki að þróa námsmat, langt því frá, heldur að hraða innleiðingarinnar á sama tíma og svo margir mikilvægir þættir eru enn í vinnslu.

Kerfið er komið af stað en vinnunni er ekki lokið

Endanleg ákvörðun um innleiðingu talnakvarðans var tilkynnt 7. ágúst. Innleiðingarvinna skólanna hófst í kjölfarið og vikulegir fundir MMS til stuðnings innleiðingunni hafa staðið yfir frá upphafi skólaárs. Nýjustu gögn frá innleiðingarfundi MMS 22. og 23. september sýna jafnframt að vinnunni er ekki lokið. Þar kemur fram að ákveðin atriði þurfi frekari vinnu af hálfu ráðuneytisins og að MMS þurfi að skipuleggja betur og setja fram skýrari leiðbeiningar og dæmi.

Á sama tíma eru núverandi 10. bekkingar þegar byrjaðir skólaárið sem lýkur með nýju fyrirkomulagi lokavitnisburðar. Því spyr ég: Hvers vegna liggur svona mikið á þegar enn er verið að vinna að mikilvægum þáttum kerfisins sem skólarnir eiga að innleiða?

Þetta er ekki bara að skipta bókstöfum út fyrir tölur. Breytingin snýst um meira en að skipta einum kvarða út fyrir annan. Skólar þurfa meðal annars að vinna með vægi flokka, skipulag lokamats, einkunnamynd nemenda og lokavitnisburð. Markmiðið er vissulega gott, þ.e. einkunnagjöf á að verða skýrari, auðskiljanlegri og samræmdari. En til þess þarf fólk að skilja kerfið og geta treyst því.

Hvað merkir einkunnin 7 og hvað aðgreinir 7 frá 8?

Ef markmiðið er að gera námsmat skýrara og samræmdara þurfa nemendur, foreldrar, kennarar og framhaldsskólar að geta treyst því að talan hafi nægilega sambærilega merkingu óháð því hvaða grunnskóli gefur hana. Skólar skilgreina hins vegar vægi flokka og það vægi hefur áhrif á þá lokaeinkunn sem birtist á vitnisburði.

Þá vaknar spurning: Ef forsendurnar sem mynda lokaeinkunnina geta verið mismunandi milli skóla, hvernig tryggjum við að talan sjálf verði nægilega sambærileg?

Og hvað merkir þá 4?

Nýjustu innleiðingargögnin vekja aðra spurningu sem mér finnst sérstaklega mikilvæg sem sérkennara. Í umfjöllun um talnakvarðann er einkunnin 4 tengd hæfni sem nær ekki viðmiðum fyrir 5 og þar kemur jafnframt einstaklingsmiðuð námskrá og áætlun inn í myndina. Þá þarf að liggja alveg skýrt fyrir hvað einkunnin 4 merkir.

Hvað með nemanda sem er rétt frá því að ná viðmiðum fyrir 5?

Hvað með nemanda sem vinnur samkvæmt einstaklingsnámskrá og námsmarkmiðum sem eru verulega frábrugðin almennum hæfniviðmiðum 10. bekkjar?

Hvernig birtist staða þessara tveggja nemenda á vitnisburði?

Ef sama talan getur átt við um mjög ólíka námslega stöðu, hvað segir hún okkur þá um raunverulega hæfni nemandans? Og þar sem talnakvarðinn nær niður fyrir 4 þarf jafnframt að vera skýrt við hvaða aðstæður lægri tölur eru notaðar. Þetta eru atriði sem nemendur, foreldrar, kennarar og framhaldsskólar þurfa að geta skilið.

Í nýjustu innleiðingargögnunum kemur fram að einstaklingsmiðun og einstaklingsnámskrár í tengslum við einkunnina 4 séu meðal þeirra mála sem enn eigi eftir að fjalla um. Þetta eru nemendur sem við vitum fyrirfram að falla ekki allir að almennum matsviðmiðum. Það er einmitt þess vegna sem þeir eru með einstaklingsnámskrá. Útfærslan fyrir þennan hóp ætti því ekki að vera aukaatriði sem leyst er síðar, heldur þarf hún að vera hluti af grunninum þegar kerfið er innleitt.

Hvað segir talan um árangur nemandans?

Tökum dæmi. Nemandi í 10. bekk vinnur samkvæmt einstaklingsnámskrá. Markmið hans eru önnur en almenn hæfniviðmið árgangsins. Hann leggur mikið á sig og nær þeim markmiðum sem sett hafa verið fyrir hann. Hvernig birtist árangur hans á lokavitnisburðinum? Hvað segir talan um hversu vel honum gekk að ná eigin námsmarkmiðum? Einnig ef annar nemandi, sem vinnur samkvæmt almennum viðmiðum, er rétt undir mörkum næstu einkunnar, hvernig greinum við þá á milli námslegrar stöðu þessara tveggja nemenda?

Hvernig á framhaldsskóli að lesa úr því?

Hvernig á foreldri að skilja það?

Og síðast en ekki síst: Hvernig á nemandinn sjálfur að skilja hvað einkunnin segir um nám hans og árangur?

Kerfið í kringum einkunnamyndina er ekki tilbúið

Þetta er ekki bara mín tilfinning eða áhyggjur kennara. Því að í nýjustu innleiðingargögnunum kemur beinlínis fram að kerfið í kringum einkunnamyndina sé ekki tilbúið. Einkunnamyndin er komin í þróunarferli gagnvart Nemendagrunni og námsumsjónarkerfum og í gögnunum kemur fram að gert sé ráð fyrir að full innleiðing hennar geti tekið tvö til þrjú ár. Þetta skiptir máli, því kennarar eiga ekki að þurfa að halda utan um sömu upplýsingar á mörgum stöðum á meðan tæknileg útfærsla er í þróun. Það snýst um vinnuálag, samræmi, öryggi gagna og hættu á mistökum.

Nýja fyrirkomulagið gerir ekki ráð fyrir að kerfi taki einfaldlega allar einkunnir nemanda og reikni meðaltal þeirra. Í nýjustu leiðbeiningunum er sérstaklega tekið fram að kennari taki ákvörðun um lokaeinkunn hvers flokks á faglegum forsendum. Hún er ekki einfaldlega reiknuð með formúlu. Þegar lokaeinkunn flokks hefur verið ákveðin er vægi flokkanna síðan notað við útreikning vitnisburðareinkunnar.

Nemandinn sem átti erfitt uppdráttar í september getur sýnt allt aðra hæfni í maí. Eldri matsgögn segja ekki endilega það sama um stöðu hans og ný og vönduð gögn undir lok námstímabils. Námsmat þarf áfram að byggjast á fjölbreyttum, réttmætum og áreiðanlegum gögnum og faglegu mati kennara.

Enn er verið að vinna að leiðbeiningunum

Það sem vekur kannski mesta athygli mína við nýjustu gögnin er að þar kemur fram að enn sé unnið að dæmum og skýrari leiðbeiningum um hvernig kennari ákveður lokaeinkunn flokks. Jafnframt er beðið eftir að ráðuneytið ljúki vinnu varðandi tölfræðina í kringum vægi og vitnisburð. Þá kemur einnig fram að enn eigi eftir að gefa skýrar leiðbeiningar um hvernig vægi flokka verður notað þegar vitnisburðareinkunnir eru dregnar saman. Sú umfjöllun er fyrirhuguð á fundi 13. og 14. október. Fundir og áframhaldandi vinna við innleiðinguna halda síðan áfram í nóvember og desember. Á meðan er skólaárið í fullum gangi. Það eitt og sér ætti að gefa okkur tilefni til að staldra við.

Kennarar eru ekki tregir til breytinga

Þegar kennarar spyrja gagnrýninna spurninga um nýtt kerfi má ekki túlka það sem andstöðu við breytingar. Við kennarar erum vanir breytingum. Við breytum kennslu þegar rannsóknir og reynsla sýna okkur betri leiðir. Við aðlögum kennslu að nemendum okkar. Við tileinkum okkur nýja tækni og endurskoðum námsefni, námsmat og vinnubrögð.

En fagmennska felst líka í því að spyrja þegar eitthvað er óljóst.

Hvað merkja tölurnar?

Hvernig verður samræmi tryggt milli skóla?

Hvernig verður staðið að námsmati nemenda með einstaklingsnámskrár?

Hvernig tengist einkunnin 4 einstaklingsmiðaðri námskrá?

Hvenær verða námsumsjónarkerfin tilbúin?

Hvernig eiga framhaldsskólar að túlka vitnisburðinn?

Og hvað gerum við ef reynslan af fyrsta árinu sýnir að eitthvað virkar ekki eins og ætlast var til?

Þetta eru ekki spurningar fólks sem vill stöðva þróun. Þetta eru spurningar fagfólks sem vill að breytingin takist.

Núverandi 10. bekkingar fá bara eitt vor

Það er auðvelt að tala um „fyrsta ár innleiðingar“. En á bak við það orðalag eru börn.

Núverandi 10. bekkingar fá ekki annað tækifæri til að útskrifast úr grunnskóla þegar búið verður að slípa kerfið til. Þau fá einn lokavitnisburð. Þess vegna finnst mér eðlilegt að gera meiri kröfur til okkar fullorðna fólksins. Því þurfa reglurnar að vera skýrar og leiðbeiningarnar tilbúnar. Útfærslan fyrir einstaklingsnámskrár þarf að liggja fyrir, tæknin að virka og kennarar að fá tíma til faglegrar samræmingar. Og nemendur og foreldrar eiga jafnframt að vita hvað einkunnirnar merkja.

Hvers vegna liggur svona mikið á?

Ég er ekki sannfærð um að vandinn sé breytingin sjálf. Áhyggjur mínar snúa fyrst og fremst að hraðanum og því hversu margir þættir eru enn í vinnslu. Ef talnakvarði og nýtt fyrirkomulag eiga að gera námsmat skýrara, sanngjarnara og samræmdara eigum við að vanda sérstaklega til innleiðingarinnar.

Þegar MMS segir sjálft í september að kerfið í kringum einkunnamyndina sé ekki tilbúið, að vinna þurfi áfram að skýrari leiðbeiningum og dæmum og að enn eigi eftir að fjalla um meðal annars einstaklingsmiðun, einstaklingsnámskrár og útfærslu vægi við gerð vitnisburðar, finnst mér eðlilegt að spyrja hvers vegna núverandi 10. bekkingar þurfi að verða fyrsti árgangurinn til að útskrifast samkvæmt nýja fyrirkomulaginu strax næsta vor.

Breytingar verða ekki betri bara vegna þess að þær gerast hratt.

Núverandi 10. bekkingar eiga skilið að kerfið sem metur tíu ára grunnskólagöngu þeirra sé nægilega skýrt og útfært áður en lokavitnisburður þeirra er unninn samkvæmt því. Það finnst mér ekki óeðlileg krafa.

Höfundur er sérkennari og formaður Félags íslenskra sérkennara.