HMS vill dýrari byggingar

Innleiðing lífsferilsgreininga í íslenskar byggingar átti að vera skref í átt að vistvænni mannvirkjagerð. Markmiðið var að draga úr kolefnisspori bygginga og styðja við markmið Vegvísis að vistvænni mannvirkjagerð 2030, þar sem stefnt er að 43% losunarlækkun. Í framkvæmd hefur þessi innleiðing hins vegar skapað kerfisvillu sem leiðir ekki til vistvænni bygginga, heldur dýrari bygginga. Vandinn er ekki staðallinn EN 15978 sjálfur, heldur hvernig honum hefur verið beitt.

Íslenskar byggingar eru byggðar úr efnum sem eru nánast öll innflutt. Ísland framleiðir aðeins möl, sand og vatn, en öll önnur byggingarefni s.s sement, stál, timbur, einangrun, gluggar og hurðir ofl. eru framleidd erlendis. Samkvæmt alþjóðlegum reglum skráist framleiðslulosun í framleiðslulandi, ekki notkunarlandi. Því er innlend framleiðslulosun í A1–A3 fasa greiningar nánast engin. Þrátt fyrir þetta krefst Húsnæðis- og mannvirkjastofnun þess að hönnuðir skrái þessa erlendu losun sem íslenska losun. Þetta er kerfisvilla sem býr til gervilosun sem á sér ekki stað á Íslandi.

Á sama tíma er innlend losun í rekstri, viðhaldi og förgun lág. Einföld íbúðarhús losa á líftíma sínum um 40–60 tonn CO₂, en lóðirnar sem þau standa á binda 250–300 tonn CO₂ á 50 árum. Skjólbeltin sem gróðursett eru á lóðum eru ekki skrautgróður heldur byggingartæknileg nauðsyn í íslensku veðurfari. Þegar innlend losun og innlend binding eru sett saman kemur í ljós að íslensk einbýlishús eru kolefnisjafnað eða kolefnisjákvæð. Þrátt fyrir þetta bannar HMS að binding sé skráð í lífsferilsgreiningu, þótt staðallinn EN 15978 heimili slíka skráningu í D‑módúl greiningar. Þetta er önnur kerfisvilla sem leiðir til rangrar niðurstöðu.

Í samskiptum við HMS hefur komið fram að ástæðan fyrir því að hönnuðir á Íslandi þurfa að skrá erlenda framleiðslulosun er sú að stjórnvöld vilja nota lífsferilsgreiningu sem hvata til að þrýsta á markaðinn að kaupa lágkolefnisefni. Í reynd er verið að nota LCA sem písk til að stýra innkaupum og beina þeim til þeirra framleiðenda sem hafa bolmagn til að fjárfesta í orkuskiptum. Þetta er hluti af orkuskiptastefnuEvrópu, þar sem íslenski markaðurinn er neyddur til að kaupa dýrari vörur til að fjármagna umbreytingu orkufreks iðnaðar í Evrópu. Íslensk heimili og fyrirtæki eru þannig látin bera kostnaðinn fyrir orkuskiptaverkefni sem á sér stað erlendis, þótt losun íslenskra bygginga sé lítil og binding á lóðum sé mikil.

Þessi kerfisvilla verður enn alvarlegri í ljósi þess að HMS og íslensk stjórnvöld stefna á að innleiða hámarksgildi á kolefnisspor nýbygginga, svokölluð e.caps.(2027) Þetta þýðir að byggingaleyfi verður ekki veitt ef efnisval hússins „mengar of mikið“ á hvern fermetra. Í reynd er verið að búa til kerfi þar sem byggingaleyfi verður háð því að hönnuðir skrái inn erlenda losun sem þeir hafa enga stjórn á, og að þeir velji dýrari innflutt efni til að uppfylla markmið sem snerta ekki íslenskar byggingar í reynd. Lagalega séð er ómögulegt að hafna byggingaleyfi á grundvelli gervilosunar. Lögmætisreglan bannar stjórnsýslu að byggja ákvarðanir á röngum gögnum. Rannsóknarreglan bannar stjórnsýslu að beita kerfi sem gefur rangar niðurstöður. Meðalhófsreglan bannar stjórnsýslu að leggja óþarfa byrðar á borgara. Ef e.caps verða beitt á kerfi sem er rangt, verður stjórnsýslan í lagalegri blindgötu.

Efnahagsleg áhrif þessa kerfis eru djúpstæð. Lágkolefnissement er 30–60% dýrara en hefðbundið sement. Lágkolefnisstál er 20–40% dýrara. Lágkolefnistimbur er 15–30% dýrara. Þegar þessi efni eru notuð í íslenskum byggingum hækkar kostnaðurinn á hverjum fermetra. Þetta skilar sér beint inn í húsnæðisverð. Íslensk heimili sem eru að byggja eða kaupa hús eru látin borga fyrir orkuskipti í Evrópu, þótt losun íslenskra bygginga sé lítil og binding á lóðum sé mikil. Þetta er efnahagsleg kerfisvilla sem bitnar á neytendum.

Sveigjanleiki EN 15978 gerir Íslandi kleift að laga kerfið án þess að brjóta samræmi við Evrópu. Staðallinn er hannaður til að aðlagast aðstæðum. Hann gerir ráð fyrir að lönd sem flytja inn byggingarefni skrái framleiðslulosun sem erlenda losun. Hann gerir ráð fyrir að lönd sem hafa mikla bindingu skrái bindingu í D‑módúl greiningar. Hann gerir ráð fyrir að lönd sem hafa litla innlenda losun skrái innlenda losun sem litla. Ísland á að nýta þennan sveigjanleika.

Til að kerfið verði sanngjarnt fyrir íslensk heimili og fyrirtæki þarf að gera fjórar breytingar. Fyrst þarf að skrá A1–A3 liði greiningar sem innlenda losun sem er nánast engin og skrá erlenda losun sem erlenda losun eða sleppa henni í greiningunni. Næst þarf að skrá bindingu á lóðum í D‑módúl. Þriðja breytingin er að innlend losun verði takmörkuð við rekstur, viðhald og förgun. Fjórða breytingin er að e.caps verði byggð á réttum kerfismörkum, þannig að byggingaleyfi verði ekki háð gervilosun sem á sér ekki stað á Íslandi.

Íslenskar byggingar eru í reynd nánast kolefnislausar. Það er kominn tími til að kerfið sem á að mæla þær endurspegli það. Lífsferilsgreiningar eiga að vera tæki til að mæla losun, ekki til að búa til gervilosun. Þær eiga að vera tæki til að tryggja vandaða stjórnsýslu, ekki til að skapa lagalega blindgötu. Þær eiga að vera tæki til að styðja við íslenskan byggingariðnað, ekki til að tefja hann.

Það er kominn tími til að laga kerfið.

Höfundur er byggingafræðingur.