Fíllinn í postulínsbúðinni: Veldis­vöxtur breytinganna

Við óttumst að missa stjórn á gervigreindinni. En hvað ef raunverulega áskorunin er ekki tæknin sjálf, heldur hraði breytinganna? Og hvað ef við erum að horfa á ógn þar sem felast einstök tækifæri?

Umræðan snýst sífellt meira um að við séum að „missa stjórn“ á gervigreindinni. Hún er ekki bundin við Ísland heldur fer fram um allan heim. Hraði umbreytinganna vekur ugg.

Breytingar raska því sem við þekkjum. Þegar þær verða hraðari en við náum að átta okkur á þeim getur óvissan auðveldlega breyst í angist.

En hvað ef við erum að horfa á rangt vandamál?

Veldisvöxtur breytinganna:

Ray Kurzweil (f. 1948) hefur lengi talað um „Law of Accelerating Returns“ — þá hugmynd að tækniframfarir eigi sér ekki stað á jöfnum hraða, heldur aukist hraði breytinganna sjálfur. Ekki línuleg framþróun, heldur veldisvöxtur.

Við hugsum ósjálfrátt línulega. Ef framfarir síðustu aldar voru 1X gerum við gjarnan ráð fyrir að þær verði kannski 2X á þessari öld. En Kurzweil setti fram miklu róttækari spá: að tækniframfarir 21. aldarinnar gætu jafngilt 200 öldum, eða 20.000 árum, miðað við framfarahraðann um aldamótin 2000. Það er 200X miðað við eina öld á óbreyttum hraða.

Þetta er spá, ekki staðreynd. En hún sýnir hversu illa línuleg hugsun okkar getur búið okkur undir framtíðina.

Sú angist sem nú fylgir hraðri þróun gervigreindar er ekki sjálfkrafa merki um að tæknin sé komin úr böndunum. Við erum að upplifa eitthvað sem mannshugurinn á mjög erfitt með að meðtaka: framtíð sem nálgast hraðar en við höfum áður upplifað.

Veldisvöxturinn er fíllinn í postulínsbúðinni. Þar liggur áskorunin.

Tækifæri eða torfærur?

Þegar gervigreind leysir verkefni sem áður kröfðust mannlegrar þekkingar og reynslu verður fyrsta spurningin gjarnan: Hvaða störf mun hún taka af okkur?

En hvers vegna spyrjum við ekki jafnframt: Hvaða möguleika er hún að skapa fyrir okkur?

Þetta er ekki aðeins spurning um að vélar taki yfir verkefni manna. Þetta er spurning um að tæknin geti margfaldað getu okkar.

Fyrir lítið samfélag eins og Ísland eru tækifærin sérstaklega áhugaverð. Smæðin þarf ekki lengur að vera sama hindrun og áður. Lítil fyrirtæki geta sótt á alþjóðlega markaði, einstaklingar geta skapað meiri verðmæti og opinberar stofnanir geta veitt betri þjónustu með minni fyrirhöfn.

Auðvitað fylgja þessu raunverulegar hættur. Störf munu breytast, mistök gervigreindar geta haft alvarlegar afleiðingar og misnotkun tækninnar kallar á skynsamlegar varúðarráðstafanir.

En óttinn má ekki blinda okkur fyrir tækifærunum.

Að læra, aflæra og læra aftur:

Fyrir meira en hálfri öld fjallaði framtíðarfræðingurinn Alvin Toffler (1928–2016) um það sem hann kallaði „Future Shock“ — það ástand þegar hraði breytinganna verður meiri en geta fólks til að aðlagast þeim.

Hann lagði áherslu á nauðsyn þess að geta lært, aflært og lært aftur. Þekking gærdagsins dugar ekki endilega til að leysa verkefni morgundagsins.

Bandaríski hugsuðurinn Eric Hoffer (1902–1983) orðaði þetta enn skýrar:

„Á tímum breytinga erfa þeir heiminn sem eru reiðubúnir að læra, en hinir lærðu standa uppi með ágætan undirbúning fyrir heim sem er ekki lengur til.“

Þessi orð eiga sjaldan betur við en einmitt nú.

Menntun getur ekki lengur aðeins verið undirbúningur fyrir ævistarf. Hún verður að vera ævilangt verkefni. Fyrirtæki verða að endurskoða vinnubrögð sín áður en samkeppnin neyðir þau til þess. Stjórnvöld þurfa að skapa aðstæður þar sem nýsköpun fær að dafna, í stað þess að verja úrelt kerfi fyrir breytingum.

En fyrst og fremst þurfa breytingarnar að byrja hjá okkur sjálfum.

Við eigum að vera forvitin án þess að vera gagnrýnislaus. Þora að prófa ný verkfæri, tileinka okkur nýja færni og endurskoða hugmyndir sem hafa fylgt okkur árum saman.

Það er ekki nóg að fylgjast með byltingunni úr fjarlægð. Við verðum að taka þátt í henni.

Enginn veit nákvæmlega hvernig framtíðin verður. En þeir sem eru reiðubúnir að breytast með henni standa betur að vígi.

Winston Churchill (1874–1965) orðaði þetta vel í breska þinginu árið 1925:

„Að bæta sig er að breytast; að vera fullkominn er að breytast oft.“

Höfundur er áhugamaður um innleiðingu gervigreindar og með tæplega 40 ára reynslu á sviði símenntunar.