Opin­ber gögn eru þjóðar­auðlind – ríkið verður að mynda eigið mállíkan

Íslensk stjórnvöld standa frammi fyrir ákvörðun sem hefur áhrif á samfélagið næstu áratugi. Hún snýst ekki einvörðungu um tækni heldur um eignarhald, öryggi og lýðræði. Spurningin er einföld: Á Ísland að eiga aðgang að eigin opinberri þekkingu eða leigja hann af öðrum?

Á hverjum degi verða til gríðarleg verðmæti í íslenskri stjórnsýslu. Alþingi, ráðuneyti, stofnanir, sveitarfélög og réttarkerfi setja lög og reglugerðir, fella dóma og úrskurði, halda fundi, rita umsagnir, skýrslur, stefnumótunargögn og forsendur stjórnvaldsákvarðana. Þetta er sameiginleg þekking þjóðarinnar, fjármögnuð af skattgreiðendum. Gervigreind er nú að umbreyta því hvernig þessi þekking er nýtt. Sá sem stýrir aðgangi að henni hefur í reynd mikil áhrif á hvernig hún er skilin og notuð.

Ég legg til að íslenska ríkið myndi sameiginlegt opinbert mállíkan (LLM – stórt mállíkan) sem er þjálfað og byggist á öllum gögnum hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, sem á annað borð eru opin almenningi. Markmiðið er að þetta líkan verði samtalsviðmót að stjórnsýslunni þar sem íbúar spyrja á venjulegu máli; leitar- og skýringarlag fyrir opinberar upplýsingar með tilvísunum í heimildir og grunninnviðir sem hið opinbera og einkaaðilar geta byggt þjónustu ofan á.

Lýðræðisrökin

Í lýðræðissamfélagi eiga íbúar að geta skilið hvernig ákvarðanir eru teknar, hvaða reglur gilda og hvaða réttindi þeir hafa. Í dag eru upplýsingarnar vissulega aðgengilegar, en þær eru dreifðar um þúsundir blaðsíðna sem eru vistaðar misdjúpt á mörgum opinberum vefjum. Fyrir flesta er erfitt að finna réttu heimildirnar og enn erfiðara að skilja samhengi þeirra.

Alþingi hefur um árabil rekið lagasafn landsins í opnum og gjaldfrjálsum aðgangi. Það er mikilvægt lýðræðislegt framfaraskref sem byggist á þeirri einföldu hugsun að lögin eigi að vera aðgengileg öllum, ekki aðeins sérfræðingum. Opinbert mállíkan væri eðlilegt framhald af sömu hugsun.

Með slíku kerfi gæti fólk spurt á venjulegu máli og fengið skýr svör ásamt tilvísunum í heimildir. Í stað þess að leita í skjölum myndi almenningur geta átt samtal á grunni þeirra upplýsinga sem stjórnsýslan byggist á. Gagnsæi felst nefnilega ekki aðeins í því að gögn séu opin heldur að almenningur geti raunverulega nýtt sér þau.

Rétt eins og opið lagasafn gerði lögin aðgengilegri myndi opinbert mállíkan gera skiljanlegri þekkinguna sem felst í lögunum, reglunum og skjölum stjórnsýslunnar. Samtalsstjórnsýsla getur orðið næsta þróunarstig lýðræðis.

Þjóðarauðlindarökin

Gögn sem verða til í opinberri starfsemi eru fjármögnuð af skattgreiðendum. Þau eru því ekki aðeins vinnugögn stofnana heldur sameiginleg auðlind samfélagsins.

Ef ríkið byggir ekki upp eigin innviði til að nýta þessa auðlind þá gera aðrir það. Þá getur skapast staða þar sem verðmætasta þekking þjóðarinnar verður aðgengileg í gegnum einkarekin kerfi sem samfélagið ræður ekki yfir. Líkast til yrðu þau í eigu erlendra gervigreindarrisa. Það væri skammsýn nýting á auðlind sem tilheyrir almenningi.

Þjóðaröryggisrökin

Smá ríki þurfa að huga sérstaklega að stafrænu öryggi sínu. Ef íslensk stjórnvöld reiða sig alfarið á erlend kerfi til að miðla lögum, reglum og stjórnsýsluþekkingu verður þjóðin og hið opinbera háð slíkum aðilum.

Þjóðaröryggi á tímum gervigreindar snýst ekki aðeins um netöryggi eða hvar gögn eru geymd. Það snýst einnig um að geta þróað og stjórnað eigin þekkingarinnviðum. Þjóð sem getur ekki nálgast eigin upplýsingar nema í gegnum erlenda þjónustu hefur afsalað sér hluta af stafrænu sjálfstæði sínu og öryggi.

Hagkvæmnirökin

Á hverju ári fara ótal vinnustundir hjá hinu opinbera í að svara fyrirspurnum (oft fyrirspurnum sama eðlis), leiðbeina um umsóknir og finna upplýsingar sem þegar eru til í kerfinu.

Vel hannað opinbert mállíkan gæti stytt afgreiðslutíma, einfaldað samskipti og minnkað kostnað án þess að skerða þjónustu – og mundi raunar stórbæta hana. Landsmenn fengju skjótari svör og starfsfólk gæti varið meiri tíma í flóknari verkefni sem krefjast mannlegrar dómgreindar. Þetta er ekki endilega leið til að fækka fólki heldur til að nýta betur þann mannauð sem þegar starfar í stjórnsýslunni.

Tungumálarökin

Tungumál sem ekki eru varðveitt í stafrænum heimi veikjast smátt og smátt. Með því að byggja upp íslenskt mállíkan á grunni opinberra gagna væri jafnframt verið að styrkja stöðu íslenskunnar sem vinnumáls í stafrænu samfélagi. Það er fjárfesting í menningu, sjálfsmynd og framtíð þjóðarinnar.

Tækifærið er núna

Þetta er ekki krafa um ríkiseinokun. Ríkið á að byggja grunninn fyrir almenning, en fyrirtæki, frumkvöðlar, fjölmiðlar og háskólasamfélagið geta síðan þróað fjölbreytta þjónustu ofan á hann.

En glugginn er ekki opinn endalaust. Því lengur sem beðið er, þeim mun meiri líkur eru á að aðgangur að verðmætustu þekkingarauðlind íslensks samfélags verði seldur eða saminn frá samfélaginu sjálfu.

Þess vegna ættu Alþingi og Stjórnarráðið að hefja undirbúning að íslensku opinberu mállíkani án tafar. Ekki vegna þess að gervigreind sé nýjasta tískubólan heldur vegna þess að þekking sem verður til fyrir almannafé á að þjóna almenningi.

Lokaorð

Við höfum áður skilið mikilvægi þess að hafa stjórn á opinberum þekkingarauðlindum landsins og á ég þá við það þegar Lagasafnið var gert gjaldfrjálst eftir erfiða baráttu Alþingis. Nú er komið að næstu auðlind: þekkingunni sjálfri og að gera hana skiljanlega.

Spurningin er ekki hvort gervigreind verði hlið þjóðarinnar að eigin upplýsingum. Spurningin er hver verður hliðvörður – og á hvaða forsendum.

[Samið í samvinnu við og eftir nokkrar umræður við OpenAI).

Höfundur er stjórnsýslufræðingur með rafræna stjórnsýslu sem sérsvið.