Gerviskoðanakönnun — eða 9,44 prósent?

Hvers vegna umræðan í Kastljósi á fimmtudag átti að snúast um vexti, ekki form

Í Kastljósi á fimmtudag sátu utanríkisráðherra og þingflokksformaður Miðflokksins andspænis hvor annarri og deildu um þjóðaratkvæðagreiðsluna sem var samþykkt á Alþingi sama dag. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði málið snúast um „að treysta þjóðinni". Sigríður Andersen sagði málið vera „einhvers konar gerviskoðanakönnun". Þáttastjórnandi þrýsti á Sigríði um hvort Miðflokkurinn myndi virða niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar. Hún svaraði loks: „Nei, ég mun áfram berjast gegn aðild." Það var ekki svar við spurningunni.

Á sama klukkutíma og þátturinn fór í loftið tilkynnti Arion banki að íbúðalánavextir væru hækkaðir í 9,44 prósent.

Það er pistillinn. Sá síðari.

Það sem þáttastjórnandinn spurði ekki um

Báðar konurnar fengu pláss til að flytja sinn boðskap. Þorgerður lék lýðræðisspilið og vann það — Sigríður náði aldrei að rétta úr sér úr varnarstöðunni sem þeim var stillt upp í.

En spurningin sem ekki var spurð — og sem mun ákveða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst meira en allar lýðræðisrammafrásagnir — er einföld:

Hver borgar fyrir 9,44 prósent?

Þegar par tekur 42 milljóna króna íbúðalán í dag — meðalstórt lán fyrir fyrstu íbúð á höfuðborgarsvæðinu — er mánaðarleg afborgun um 350 þúsund krónur. Á evrusvæðinu, þar sem meðalvextir á nýjum íbúðalánum eru 3,35 prósent, væri sama lánið um 207 þúsund krónur á mánuði. Munurinn er um 140 þúsund krónur á mánuði, eða 42 milljónir króna yfir lánstímann.

Það er ekki pólitísk skoðun. Það er reikningur sem hver fjölskylda á Íslandi getur gert sjálf í Excel.

Hluti af þessum mun stafar af stýrivöxtum Seðlabanka Íslands, sem nú eru 7,5 prósent. Sá munur er raunverulegur peningastefnumunur og Sigríður Andersen myndi líklega kalla það „kostnað sjálfstæðs gjaldmiðils" — sem er rétt orðanotkun, þótt hún myndi varla viðurkenna kostnaðinn opinberlega.

En afgangurinn — sá munur sem ekki stafar af stýrivöxtum — er ekki tilkominn vegna peningastefnu. Hann er vaxtamunur bankanna sjálfra, og hann hefur verið tvöfalt evrópskt meðaltal samfellt frá árinu 2014, óháð því hvort stýrivextir Seðlabankans hafi verið nálægt núlli (2017–2020) eða nálægt 9 prósentum (2023–2024). Á Íslandi er vaxtamunur bankanna 2,7–3,5 prósent. Á evrusvæðinu 1,6 prósent. Í Sviss og Japan, þar sem stýrivextir eru lágir, er hann líka 1,5 prósent.

Vaxtamunurinn fylgir samkeppninni, ekki peningastefnunni.

Vextir skipta máli — segir varaformaður Miðflokksins ekki!

Snorri Másson, varaformaður Miðflokksins, sagði í viðtali á FM-957 í síðustu viku að „það skipti ungt fólk ekki máli hvaða vextir væru á húsnæðislánum". Húsnæðisverðið muni einfaldlega aðlaga sig — ef vextir lækki, hækki verðið og munurinn jafnist út.

Þetta er einföld hagfræðiröksemd sem ber nafnið vextir-eignaverðs-samband og hún er rétt í afmörkuðum skilningi — að hluta. Í fræðilegu jafnvægi er það rétt að ef vextir eru lægri þá hækkar eftirspurn eftir íbúðum og verðið hækkar. En þrjár ástæður gera röksemdina ófullnægjandi sem stefnumat:

Í fyrsta lagi: Þetta gildir bara fyrir nýja kaupendur. Heimili sem á íbúð og endurfjármagnar lán sitt á lægri vöxtum græða í dag, óháð þróun fasteignaverðs á morgun. Þau heimili sem nú greiða 350 þúsund á mánuði fyrir 42 milljóna lán myndu greiða 207 þúsund á evruvöxtum — og fasteignaverðið breyttist ekkert. Þetta er 140 þúsund króna sparnaður á mánuði fyrir hverja fjölskyldu sem þegar á íbúð. Það er ekki lítið.

Í öðru lagi: Útflutningsfyrirtæki sem fjármagna sig á íslenskum vöxtum eru ekki í neinu „vextir-eignaverðs-jafnvægi". Þau borga einfaldlega meira en evrópskir samkeppnisaðilar þeirra. Þetta er ekki ágiskun heldur ástæðan fyrir því að 257 íslensk fyrirtæki gera nú ársreikninga sína upp í erlendum gjaldmiðlum, eins og Heimildin greindi frá fyrr í maí.

Í þriðja lagi — og hér er punkturinn sem hagfræðingar Miðflokksins sleppa: Tilflæði fjármuna. Hver króna sem ekki fer í vexti gengur til neyslu, sparnaðar eða fjárfestingar í einhverju öðru en bankaarðsemi. Þegar Arion banki tilkynnir 24,4 milljarða króna hagnað eftir níu mánuði — sem hann gerði 30. október 2025 — er sá hagnaður ekki tilkominn af himnum. Hann er tilkominn úr vasa fólks sem tekur íbúðalán og fyrirtækja sem eru að fjármagna sig.

Að segja að vextir skipti ekki máli er að segja að það skipti ekki máli hvert peningar fólks fara. Það segir sig sjálft að það skiptir máli.

Hvað þetta þýðir fyrir 29. ágúst

Það sem athyglisvert er við Kastljósþáttinn er ekki það sem var sagt heldur það sem hvorug nefndi.

Þorgerður Katrín gæti hafa nefnt vextina. Hún gerði það ekki. Það er taktískt skiljanlegt — hennar verkefni var að halda umræðunni um þjóðaratkvæðagreiðsluna sjálfa, ekki um efnisleg rök með eða gegn aðild. En það þýðir líka að sterkastu efnisrökin fyrir aðild — varanlegur sparnaður fyrir hverja íslenska fjölskyldu — er ekki á dagskrá hjá flokknum sem ber málið fram.

Sigríður Andersen gæti hafa boðið efnislega gagnrýni á þennan reikning. Hún gerði það ekki heldur. Hennar viðbrögð voru að ræða form og ferli — „skötulíki", „yfirgangur", „gerviskoðanakönnun" — sem er skiljanlegt taktísk ákvörðun en efnislegt sjálfsmark. Af því að ef Miðflokkurinn hefði efnislegt mótrök gegn vaxtarökum — t.d. að íbúðakaupendur myndu tapa öllu í gengisáhættu, eða að evruvextir muni snögghækka, eða að einhver annar þáttur trompar vaxtasparnað — þá hefði hann setið hér og sagt það. Hann gerði það ekki.

Það er fjarvera þeirra sterku mótröksemda sem skiptir mestu máli. Þegar tveir skörpustu þingmenn á báða vegu nefna ekki 9,44 prósent í 30 mínútna sjónvarpsumræðu, á þeim degi sem stærsti banki landsins hækkar húsnæðislánavexti í nákvæmlega 9,44 prósent, þá er það merki um að íslensk pólitík er enn ekki tilbúin að ræða það sem skiptir mestu máli.

Niðurstaða

Kastljósþátturinn var um lýðræði, samráð, traust og tímaramma. Hann hefði átt að vera um vexti, eignir, sparnað og fasteignamarkað.

Þorgerður Katrín vann formfærsluna. Sigríður Andersen tapaði henni. En efnislega, þar sem ákvörðun kjósenda um 29. ágúst mun raunverulega taka mið, vann hvorug.

Ef stuðningsmenn ESB-aðildar vilja vinna atkvæðagreiðsluna með fleiru en formfærslunni einni saman, þurfa þeir að færa umræðuna úr „treystu þjóðinni" yfir í „við skulum tala um 9,44 prósent á móti 3,35 prósent". Ef andstæðingar ESB-aðildar vilja sigra hana, þurfa þeir að gefa fólki ástæðu, efnislega en ekki bara formlega, fyrir að borga 42 milljónum króna meira í vexti yfir lánstíma íbúðalánsins.

Eitt á sviðsmyndina. Hitt á eldhúsborð íslenskra fjölskyldna. Það þarf ekki að vera sama umræðan, en eru sami reikningurinn á heimilin í landinu.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar, verdbolga.net, sjálfstæðs vettvangs um verðlag og stjórnmál á Íslandi.

Heimildir: Kastljós, RÚV, 28. maí 2026; Heimildin (Valur Grettisson) 29. maí 2026; Arion banki, vaxtatilkynning 29. maí 2026; Landsbankinn, vaxtatafla okt 2025; ECB Data Portal, Cost of Borrowing for House Purchase, mars 2026; EBA Risk Dashboard Q4 2024; ársreikningar Arion banka, Íslandsbanka, Landsbankans og Kviku banka 2024–2025; FM-957, viðtal við Snorra Másson, 25. maí 2026; Heimildin, „Flóttinn frá krónunni heldur áfram: 257 fyrirtæki gera upp í erlendum gjaldmiðlum" (maí 2026).