Myndi stefna ríkinu og fara með það alla leið

Þetta er meðal þess sem kemur fram í hlaðvarpinu Korter í kosningar í umsjón þeirra Magnúsar Sigurbjörnssonar og Péturs Ólafssonar. Líklega er fátt eins mikill fastur liður hvert einasta kosningakvöld og vera þeirra Ólafs og Boga á skjánum í kosningasjónvarpi RÚV þaðan sem þeir hafa síðan árið 1978 flutt landsmönnum nýjustu tölur.

Rætt var við þá Magnús og Pétur í kvöldfréttum Sýnar í gærkvöldi um stöðuna í Kópavogi fyrir sveitarstjórnarkosningar.

Erum lengi að telja

Í þættinum berst talið að talningum á kjördegi og því hvers vegna ekki séu útgönguspár á Íslandi líkt og í nágrannalöndunum. Þeir Bogi og Ólafur segjast telja það vera of dýrt. Þá sé hefðin á Íslandi sú að tölur berist í bútum en ekki að talið sé í kjördæminu og tölur komi beint inn líkt og víðast hvar í nágrannalöndunum.

„Þetta seinlæti hér, það er nú af ýmsum ástæðum og það eru þingmenn sem bera alla ábyrgð á því. Í fyrsta lagi líkur kosningunum klukkan tíu. Þegar kosningalögunum var breytt 2021 þá lagði sérfræðinganefnd sem hafði undirbúið þau lög að kosningunum yrði lokið klukkan níu. Það máttu þingmennirnir ekki heyra nefnt og breyttu því,“ segir Ólafur.

„Hún lagði líka til að það væri leyfilegt að telja og fara að telja á kjördag en núna má bara það sem kallað er flokka atkvæði á kjördag. Fyrir því er engin skynsamleg ástæða. Þannig það ætti að vera hægt vera búið að telja meirihluta atkvæðanna miklu miklu fyrr.“

Ekki talið á nokkrum stöðum þó það megi

Þá hafi nefndin lagt til breytingar á utankjörfundaatkvæðagreiðslu og að henni lyki degi fyrr en ekki sama dag og gengið er til kosninga, svo hefja mætti talningu utankjörfundaatkvæða fyrr.

„Síðasti punkturinn er sá að sérfræðingarnir lögðu líka til '21 að það yrði talið í þingkosningum í einstaka sveitarfélögum. En það mátti heldur ekki gera það og í þingkosningum þó það sé heimilt að vera með fleiri en einn talningastað í hverju kjördæmi að þá hefur það ekki verið gert. Til dæmis í Norðvestur þá voru öll atkvæðin talin í Borgarnesi, náttúrulega frábær reynsla af því, en það er náttúrulega augljóst að það er miklu hentugra að telja á Borgarnesi en líka á Ísafirði og líka á Sauðárkróki og ég bara skil ekki af hverju menn bara gera það ekki.“

Af hverju er þessi íhaldssemi gagnvart breytingum á þessu?

„Prófessor Ólafur hefur kennt þingmönnum um þetta og ég held það sé bara alveg hárrétt. Þetta er í rauninni algjörlega óskiljanlegt. Fyrir mér væri alveg nóg að kjósa til klukkan átta. Auðvitað á að leyfa það að byrja að telja atkvæði áður en búið er að loka kjörstöðum,“ segir Bogi.

Það er enginn bragur á því að vera þarna uppi í stúdíói til klukkan fjögur um morgun?

„Við höfum verið uppi í stúdíó til klukkan níu morguninn eftir. Þetta er gjörsamlega út í hött og bara í síðustu kosningum þegar það kemur í ljós í umræðuþætti í hádeginu daginn eftir að formaður Framsóknarflokksins er inni á þingi. Það er náttúrulega ekki nokkur bragur á að það sé talið með þessum hætti. Þetta er bara íhaldssemi í þingmönnum og þvergirðingsháttur,“ segir Bogi.

„Einhvern tímann heyrði ég því fleygt að sumir þeirra hefðu ekkert skilið hvað hafi verið lagt til í síðustu breytingum og þá hafi þeir hlaupið í það: Nei við gerum ekki neinar breytingar, bara hræddir við breytingar.“

Misjafnt atkvæðavægi svíði

Þá bendir Bogi í þættinum á misjafnt atkvæðavægi milli kjördæma í alþingiskosningum. Það hafi lengi sviðið.

„Ég einfaldlega sætti mig ekki við það að hafa ekki sama atkvæðisrétt og fólk sem við horfum á hérna uppi á Skaga handan við flóann. Ég bjó nú lengi á Seltjarnarnesi og var þar í Suðvesturkjördæmi, Reykjaneskjördæmi á undan og Suðvesturkjördæmi og þar var munurinn sá að vinur minn Gísli Einarsson, Gísli skessa hann var með tvö atkvæði fyrir hvert sem ég hafði. Ímyndið ykkur bara ef þetta hið sama gilti í forsetakosningum. Myndi fólk sætta sig við það? Nei. Eða þjóðaratkvæðagreiðslu?“

Bogi segist aldrei hafa sætt sig við þetta.

„Ef ég væri moldríkur hefði ég fyrir löngu farið í mál við ríkið og tapað því í héraði, tapað því í Landsrétti og tapað því í hæstarétti en unnið það í Strassborg. Það er málið, vegna þess að þetta er bara mannréttindabrot.“

Þurfi bara einfaldan meirihluta til breytinga

Bogi segist vona að það verði óþarfi þar sem Ólafur félagi hans hafi setið í nefnd um endurskoðun kosningalaganna. Ólafur segir ekki rétt að 2/3 þingmanna þurfi til að samþykkja slíkar breytingar.

„Þetta er þannig að sum ákvæði í kosningakerfinu eru bundin í stjórnarskrá. Til dæmis það að þingmenn skuli vera 63, kjörtímabilið skuli vera fjögur ár og að það séu jöfnunarsæti sem eigi að tryggja það að heildarþingsæti flokka sé í samræmi við landsfylgi þeirra.“

Bogi segir Ólaf hafa bent á það í mörg ár að það hafi ekki verið raunin í mörg ár. Ólafur segir það ekki hafa náðst fyrr en 1987 þegar gerðar hafi verið breytingar sem tryggt hafi að flokkarnir fengu réttan fjölda þingsæta. Það hafi tekist í öllum kosningum til 1999 þegar nýtt kerfi var tekið upp, með sex kjördæmum og níu jöfnunarsætum. Í kosningum síðan þá hafi tekist að jafna milli flokka í fjögur skipti en í fjögur skipti hefur einn flokkur fengið einum þingmanni og mikið. 2016 hafi Sjálfstæðisflokkur fengið einum of marga þingmenn og í kjölfarið getað myndað stjórn með Bjartri framtíð og Viðreisn.

„En sum ákvæði eru semsé í stjórnarskránni, önnur eru í kosningalögunum og sum þeirra atriða þurfa, til þess að breyta þeim í kosningalögum, þarf 2/3 atkvæða. Það gildir til dæmis um það að ef menn ætla að hverfa frá D'Hondt reglunni, reiknireglunni um það hvernig sæti eru reiknuð, þá þarf 2/3 til þess. Hinsvegar má breyta fjölda jöfnunarsæta, sem nú eru níu, það má fjölga jöfnunarmönnum allt upp í 27 með einföldum meirihluta. Það er líka hægt að breyta fjölda þingmanna í hverju kjördæmi og ná nánast fullri jöfnun milli kjördæmanna með einföldum meirihluta í þinginu. Þannig að í rauninni er hægt að gera mjög róttækar breytingar á jöfnun milli flokka og þá sérstaklega jöfnun milli kjördæma með einföldum meirihluta í þinginu. Margir halda að það þurfi 2/3 en þetta er útskýrt í kosningalögunum, hvaða ákvæði kosningalaganna þurfa 2/3 samþykki og hvaða ákvæði þurfa bara einfaldan meirihluta og þar er þetta algjörlega skýrt.“