1-10, litir eða bók­stafir – um hvað snýst málið?

Það hefur ekki farið fram hjá neinum sem fylgist með umræðu um skólamál að það hefur myndast togstreita á milli barna- og menntamálaráðherra annars vegar og kennaraforystunnar hins vegar, eftir þing Kennarasambandsins um daginn. Eins og alltaf þegar tveir deila hafa báðir aðilar eitthvað til síns máls.

Fyrir mig, kennarann, að hlusta á þann málflutning sem nú fer fram þá get ég ekki annað en tekið undir með minni forystu hvað varðar óánægjuna með að ráðherra hafið stigið fram með þessum hætti á kennaraþinginu og einfaldlega tilkynnt að upp verði tekinn gamall kvarði án alls samráðs við þá sem eiga að framkvæma það. Það er ekki í samræmi við það sem ágætur ráðherra sagði í upphafi þegar hún tók við embættinu. Jafnvel þó að eitthvað hafi verið rætt við kennaraforystuna í „kósýheitum“ á einhverri ráðstefnu erlendis að þá er það ekki sama og samráð.

Ráðherra er að sama skapi svekkt yfir því að endurupptaka gamals kvarða sé það eina sem virkilega hefur náð upp á yfirborðið í umræðunni eftir þingið. Ég skil alveg að ráðherra sé svekkt yfir því, en kannski er það vegna þess að ráðherra setti þetta atriði fram eins og hún reiknaði með að allir myndu rísa úr sætum og klappa sem varð svo alls ekki raunin. Hún segir í viðtölum eftir þingið að hún hafi stuðning bæði foreldra og kennarasamfélagsins í þessari yfirlýsingu þó hún hafi ekki stuðning forystunnar en fyrir mér lýsir sú fullyrðing ákveðinni vanþekkingu á málinu. Málið ekki svona einfalt.

Ég tek það fram að ég fagna því að ráðherra sýni eldmóð í starfi og það er greinilegt að hún vill vera ráðherra aðgerða, en það þarf að gæta að því hvernig maður nálgast hlutina. Að mínu mati þarf að halda aftur af hvatvísi og í þessu tilfelli held ég að hvatvísin hafi ráðið för hjá ráðherra.

Ég legg til að umræða um virðismatið verði kláruð og hætt verði að blanda henni saman við umræðu um skólamál.

Í málflutningi sínum eftir þingið kallar ráðherra formann Kennarasambandsins einu sinni kjarastjóra kennara sem er pínu lýsandi í allri umræðu um menntamál. Öll umræða um menntamál endar alltaf á því að kjaramál kennara koma upp á borðið. Ef við sem samfélag viljum í alvöru ræða um nauðsynlegar breytingar í menntamálum þá verðum við að aðskilja þetta tvennt.

Það er í gangi vinna núna sem er virðismat kennarastéttarinnar, leið til að raða kennarastéttinni rétt inn í launaröðunina miðað við menntun og ábyrgð. Ég legg til að þessi vinna verði kláruð og helst án mikilla upphrópana í fjölmiðlum af beggja hálfu þannig friður komist loksins á í skólum landsins og ekki verði frekari röskun á skólastarfi. Eins á að hætta þessum ljóta vana að blanda umræðum um kjaramál inn í stefnumótunarumræðu í menntamálum.

Þegar við ræðum um aðgerðir Seðlabankans í vaxtamálum þá erum við ekki að blanda inn í það launamálum seðlabankastjóra eða hans starfsfólks til að spara þar á sama tíma svo afkoma ríkisins verði betri eða þegar við ræðum um árásir erlendra tölvuþrjóta á tölvukerfi landsins þá blöndum við ekki saman launamálum þeirra sem eru að berjast við að halda þessum þrjótum frá kerfunum okkar.

Af hverju er þessu alltaf blandað saman þegar kemur að menntamálum?

Af hverju getur ein umræðan ekki snúist um það hver launin eigi að vera til að hægt sé að manna skólana okkar almennilega? Almennilega, þannig að þar veljist inn fólk sem er vel til þess fallið, bæði hvað varðar menntun og mannkosti, að mennta og hjálpa til við að ala upp börn samfélagsins og framfylgja menntastefnunni í landinu þannig að menntakerfið skili af sér einstaklingum sem tilbúnir eru til að gera gagn úti í samfélaginu.

Síðan fari fram önnur umræða þar sem við ræðum menntastefnuna. Hvernig við ætlum að byggja upp menntakerfi sem er afkastamikið og árangursríkt og skilar því sem við viljum að það geri. Framsetning námsmats tilheyrir þeirri umræðu og langar mig aðeins til að koma með mitt innlegg í þá umræðu.

Tölur, bókstafir eða litir - um hvað snýst málið?

Sem aðili á gólfinu, ef þannig má að orði komast, veit ég hvaðan báðir aðilar eru að koma. Ég skil undrun ráðherra á viðbrögðum Kennarasambandsins sem ég tel að séu vegna þess að hún einfaldlega hefur ekki sett sig nægilega inn í málið til að skilja heildarmyndina og það ábyrgðarleysi sem hún sýndi með þessum opinberu yfirlýsingum á kennaraþinginu.

Ég skil upplifun hennar á samtölum, könnunum og spretthópum (hvað sem það nú er) við foreldra, nemendur og kennara um að skalinn 1-10 sé eitthvað sem myndi einfalda málið. Ég veit sem trúnaðarmaður að kennarar eru gjörsamlega búnir að fá upp í kok á tilgangslítilli vinnu við að merkja liti við námsmarkmið í Mentor sem fáir foreldrar lesa því þeir skilja ekki hvað þetta er. Ég fékk um daginn spurningu frá skólastjóranum í mínum skóla (sem eingöngu notar bókstafi í einkunnir enda unglingaskóli og notar Innu sem námskerfi). Hann var með námsmat barnsins síns opið úr öðrum skóla og spurði mig sem stærðfræðikennara hvort ég gæti sagt honum hver staða barnsins hans væri í stærðfræði og ég verð að viðurkenna að ég gat ég það ekki með mikilli vissu. Það er því skiljanlegt að kennarar svari að lífið hafi verið auðveldara þegar fólk notaði skalann 1-10. Á þeim forsendum skil ég af hverju ráðherra hélt, eins og heyrðist á framsetningu ræðu hennar, að allir á þinginu myndu rísa úr sæti og klappa fyrir þessari yfirlýsingu um að skalinn 1-10 yrði tekinn upp aftur, því hún virkilega hélt að þetta væri gjöf til okkar kennara.

Ég persónulega myndi vilja sjá litaflóruna hverfa úr einkunnagjöf. Ég held að það sé rétt hjá ráðherra að langflestir kennarar úti í skólunum myndu vilja losna við það kerfi vegna þess álags sem það veldur og það er ekki að skila því sem því er ætlað, því fólk skilur það ekki.

Skalinn 1-10 verður aldrei eins í grunnskóla og hann er í framhaldsskóla og háskóla því viðbrögðin eru ekki þau sömu við honum og eiga heldur ekki að vera það.

Ráðherra talar um að hún ætli að taka upp skalann 1-10 þannig að framsetning á námsmati sé eins á öllum skólastigum. Í framhaldsskóla og háskóla er einkunnaskalinn 1-10 notaður til að ákveða hvort nemandi hefur lokið námi í ákveðnum áföngum eða námsári. Nemandi fellur í langflestum tilfellum ef árangur er undir 45% og verður þá að endurtaka áfangann og stundum er allt árið undir. Meðaltal einkunnar í háskóla þarf í einhverjum tilfella að vera 75% eða hærra (1. ágætis einkunn) til að viðkomandi geti haldið áfram t.d. í doktorsnám eða orðið hæstaréttarlögmaður eða dómari. Þannig að þessi einkunnaskali er notaður til að mæla stöðuna til að ákveða hvernig námið getur haldið áfram í framhalds- og háskólum.

Þannig er þessu ekki farið í grunnskóla. Nemanda sem fær undir 45% í námsmati er ekki seinkað um ár eða látinn taka námsefnið aftur, því í grunnskóla snýst námið ekki aðeins um hreinan námsárangur heldur líka þroska, framfarir og vellíðan í námi (vellíðan í skóla er t.d. eitthvað sem íslenskir nemendur skora hátt á í Pisa). Nemandinn heldur áfram í námi þó hann nái ekki námsviðmiðum síðasta árs og kennarar reyna að aðlaga námið að hverjum og einum eins og hægt er í stórum hópi nemanda þannig að hver og einn geti þroskast áfram í sínu námi og taki framförum.

Það er mikið álag að vera með stóran hóp nemenda á mismunandi getustigi og halda uppi kennslu þar sem allir eru virkir og því fagna ég umræðu ráðherra um minni námshópa sem væri mikið framfaraskref fyrir skólastarf í landinu að mínu mati. Það er hins vegar mjög dýr framkvæmd því það krefst fleiri kennara og stærra húsnæðis og þess vegna á ég bágt með að trúa að það raungerist nokkurn tímann. Því þó allir vilji alltaf það besta fyrir börnin sín þá virðist það vera þannig að það megi aldrei kosta neitt.

Það þarf ekki skalann 1-10 til að nemendur skilji hvernig þeim gekk í verkefnum. Allir nemendur mínir vita t.d. nákvæmlega hvernig þeir stóðu sig í ákveðnum prófum þó þeir fái bókstaf í einkunn. Þau fá einkunn og í athugasemd stendur á hverju sú einkunn byggist og í prófum kemur fram fjöldi stiga af heildarstigum. En þetta snýst ekki aðeins um próf. Það gerði það mögulega í „gamla daga“ en námsmat í dag er svo margt annað sem betur fer.

Ég, og held ég langflestir kennarar á gólfinu, erum sammála ráðherra um að litaframsetning í einkunnagjöf er ekkert að hjálpa fólki að skilja stöðuna og hún er líka brjáluð vinna fyrir kennara. Lausnin er samt aldrei að hverfa aftur í skalann sem var lagður niður af ástæðu. Lausnin er ekki að raða börnum aftur í röð og fara að ræða meðaltal. Börn á alls konar aldri og á mismunandi stað í þroska og færni og segja við þau þú ert fyrir neðan meðaltal eða þú ert fyrir ofan. Eins og ég hef áður skrifað að þá er skilningur foreldra á meðaltali oft það takmarkaður að það er einfaldlega skaðlegt fyrir nemandann sem er undir meðaltalinu. Nemandi sem er undir meðaltali getur bætt sig mikið en nær því miður aldrei meðaltalinu ef hinir bæta sig líka. Meðaltal byggist á því að einhverjir eru fyrir neðan og einhverjir fyrir ofan og segir það ekkert til um færni viðkomandi í faginu heldur aðeins samanburður við heildina. Allir geta verið mjög færir í einhverju en það er samt alltaf u.þ.b. helmingur undir meðaltali.

Einstaklingsbundinn námsferill á ekkert sameiginlegt með skalanum 1-10.

Í mörg ár hefur verið í gangi hjá Menntamálaráðuneytinu vinna við matsferil í grunnskólum sem leið til að meta einstaklinginn og framfarir hans með hliðsjón af hópnum. Vinnan er alls ekki búin en í ár voru lögð fyrir fyrstu prófin í stærðfræði og lesskilningi. Reynslan af þessum ferli á eftir að koma í ljós eftir nokkur ár þegar ferlar fara að myndast. Núna var í raun aðeins um mælingu á grunnstöðu að ræða hjá hverjum og einum. Markmiðið á bak við þennan matsferil er eins og ég skil það er að skoða hvernig nemendur raðast inn í hann miðað við normaldreifingu sem er fyrirfram ákveðin kúrfa með stórri miðju og litlum toppi og botni þannig flestir verða í miðjunni. Það er eins ólíkt kvarðanum 1-10 eins og hægt er að hugsa sér.

Matsferill samræmist mun betur einkunnagjöfinni A, B, C, D

Þessi vinna með Matsferilinn fellur mun betur að bókstafsframsetningu einkunna þar sem stærstur hluti nemenda á að vera með B í einkunn og einnig stór hópur með C. Fáir enda með D eða A enda skilgreining samkvæmt aðalnámskrá að nemandinn hafi nánast enga færni í námsþættinum ef hann fær D og að nemandinn sýni meiri færni en til er ætlast af honum ef hann fær A. Seinni tíma viðbót við þetta kerfi var svo C+ og B+ sem var af hinu góða að mínu mati því það gerði það að verkum að hægt var að flokka sérstaklega þá nemendur sem voru næstum því að ná B og næstum því að ná A sem er jákvætt í kerfi þar sem C og B eru stórir flokkar. Það gefur að mínu mati betri mynd af stöðunni og gott að geta látið nemendur vita að þeir eru við það að ná næsta bókstaf og getur sú vitneskja virkað hvetjandi á nemandann til að gera betur.

Verandi stærðfræðikennari þá olli skalinn 1-10 mér aldrei neinum sérstökum vandræðum því í stærðfræði snýst þetta aðallega um rétt og rangt en það er ekki þannig í meirihlutanum af skólastarfi. Þegar kemur að hópverkefnum og verkefnum sem er ekki eins auðvelt að mæla og stærðfræðipróf eru bókstafirnir góð leið til að flokka. Bókstafakerfið dregur líka úr óeðlilegum metingi nemenda því meiri hluti nemenda fær einkunnina B og einnig er hópurinn nokkuð stór sem fær C. Eitt vandamál losnaði ég t.d. alveg við þegar bókstafakvarðinn var tekinn upp og það var endalausar rökræður við nemendur um 0,1 í einkunn sem réði því hvort einkunnin námundaðist upp eða niður. Ég verð að viðurkenna að ég sakna þeirrar umræðu ekki neitt.

Við lok grunnskólanáms er hlutverk grunnskólans að raða nemendum þannig að hægt sé að tryggja samfellu í námi í tengingunni á milli grunn- og framhaldsskóla.

Bókstafirnir eru að mínu mati fullkominn kvarði til þess. Þeir henta kannski ekki vel fyrir framhaldsskólana sem vilja eingöngu taka inn nemendur með hæstu einkunnirnar sem mér finnst fáránlegt að gera í íslensku samfélagi, en það er efni í allt aðra grein sem kemur örugglega fljótlega.

Grunnurinn að baki kerfinu er hins vegar alveg skýr og hver bókstafur á að segja til um stöðu nemandans þegar hann hefur nám í framhaldsskóla. Hins vegar má alveg bæta samræmið á bak við bókstafina í samfélaginu til að gera þetta sanngjarnari samanburð á milli skóla, þ.e.a.s. samræma betur hvað er kennt í grunninn í grunnfögum í grunnskólum landsins þannig að bókstafirnir endurspegli svipaða færni nemenda á milli skóla. Aðalnámskrá má alveg vera skýrari þar og það er eitt af því sem þarf að bæta, ásamt því að skólana vantar verkfærin (þ.e. námsbækur) til að koma hæfninni til skila sem aðalnámskrá vill að sé kennd í grunnskólunum. Námsgagnagerð er í algjörum molum og eitthvað sem ætti að vera algjört forgangsverkefni ráðherra að bæta úr en það er efni í aðra grein. Það vantar nefnilega svo til allt námsefni. Ekki aðeins námsefni fyrir nemendur með íslensku sem annað mál.

Hvað nemendur varðar að þá er það mín upplifun að lang flestir skilji vel hvað þessir bókstafir þýða við lok grunnskólans.

• B þýðir að þú ert tilbúinn að fara í alla framhaldsskóla og byrja á 2. þrepi sem er þrepið sem bekkjarkerfisskólar byrja á.
• C þýðir að þú ert tilbúin á 1.stig í fjölbrautarnámi. Fjölbrautarskólar bjóða margir upp á 1. stigs áfanga í ákveðnum grunnfögum þar sem nemendur geta styrkt sig í grunninum þannig að þeir verði tilbúnir í að fara á 2. þrep.
• D þýðir að nemandi þarf að taka upptökuáfanga (svokallaða 0-áfanga) til að vinna í grunninum og síðan 1. stigs áfanga áður en farið er á 2. stigið.
• C+ er svo til frekari glöggvunar fyrir framhaldsskóla t.d. í grein eins og stærðfræði því C+ þýðir að nemandinn er ekki tilbúinn á 2. stig á náttúrufræði og viðskiptabraut en það er fullt af brautum í framhaldsskóla sem eru í raun ekki að kenna mikið lengra í stærðfræði en gert er í grunnskóla og þá er C+ alveg nóg í stærðfræði inn á 2. stig á þeim brautum.
• B+ og A þýðir hins vegar að nemandi sýni betri árangur en farið er fram á og ættu þar með að ganga fyrir þegar verið er að taka inn nemendur á forsendum einkunna.

Megum ekki gleyma að við erum að vinna með börn.

Ég er mjög sátt við bókstafakvarðann því hann flokkar nemendur gróflega sem mér finnst mikilvægt því við eigum ekki að vera að búa til óþarfa meting og foreldrar eiga ekki stanslaust að vera að bera barnið sitt saman við næsta barn. Við eigum miklu frekar að efla þá hugsun að hver og einn eigi að leggja sig fram við verkefnin af sinni bestu getu og þannig sýna framfarir. Virkni og elja er það allra mikilvægasta í námi og börn þroskast á mismunandi hraða og það verður að bera virðingu fyrir því. Sá sem er sterkastur í upphafi er ekki endilega sá sem verður sterkastur í lokin. Við erum ekki öll eins og verðum það aldrei enda væri lífið ekki skemmtilegt ef svo væri.

Bókstafakvarðinn er einfaldur og eitthvað sem allir geta skilið ef hann er kynntur fyrir fólki og er hægt að beita honum alveg frá byrjun skólagöngu. Ég er búin að ræða hvað hann þýðir við lok grunnskóla en hann er líka mjög skýr til að nota öll hin 9 árin. Hann segir allt sem segja þarf:

● Ef nemandi er með B er hann í góðum málum.

● Ef nemandi er með C þýðir það að framfarir eru eitthvað seinni og tilefni til að skoða ástæður fyrir því. Þær geta verið margvíslegar. Vægir námsörðugleikar, seinn þroski eða eins og oftast er að virkni- og ástundunarvandi er til staðar. Þessu er svo hægt að vinna í með heimilum.

● Ef nemandi er með D þá er mjög líklega þörf á meiri einstaklingsmiðun í námi vegna námsörðugleika en mögulega getur ástæðan líka verið alvarlegur virkni- og ástundunarvandi.

• Ef um alvarlegan virkni- og ástundunarvanda er að ræða þarf að vinna í því með heimilinu og yfirvöldum.
• Ef um mikla námsörðugleika er að ræða fer nemandinn á einstaklingsnámskrá og þar með sjálfstætt einkunnakerfi (stjörnumerktar einkunnir) algjörlega óháð hinu kerfinu þar sem aðeins er einblínt á framfarir einstaklingsins og kerfið gert uppbyggjandi fyrir hann.

● C+ er svo til að láta vita að það vantar ekki mikið upp á að allt sé í lagi og ætti að virka hvetjandi fyrir nemandann að leggja sig enn meira fram.

● B+ og A eru til að láta vita að nemandi er framúrskarandi og mögulega sé tilefni til þess að nemandi fá enn meira krefjandi verkefni (einstaklingsmiðun í hina áttina).

Bókstafakvarðinn er því í raun mjög lýsandi fyrir foreldra um hver staðan er og hvað þurfi mögulega að skoða með skólanum. Gagnvart inntöku í framhaldsskólann er hann líka mjög skýr þannig að ef við framkvæmum hann rétt og erum með viðmiðin á bak við bókstafina á hreinu svo að það sé nokkurn veginn samræmi í hæfninni sem liggur að baki hjá mismunandi skólum þá erum við með gott kerfi. Það er samt margt sem á eftir að klára til að við náum þessu samræmi í hæfni sem liggur að baki bókstöfunum. Það er vinnan í grunninn sem þarf að klára. Ekki að breyta kerfi sem loksins er farið að þjóna sínum tilgangi í einhverri hvatvísi.

Höfundur er grunnskólakennari.