Ný atvinnustefna van­meti stærstu tæknibreytingu sam­tímans

Daði Kristjánsson er framkvæmdastjóri Visku og hefur einbeitt sér að því að greina hvernig gervigreind og tengdir innviðir geta haft áhrif á hagkerfið, framleiðni og vinnumarkað. Hann hefur jafnframt skrifað opinberlega um það hvernig tæknin gæti breytt störfum og samfélaginu hér á landi.

Ný atvinnustefna ríkisstjórnarinnar byggir á þeirri greiningu að hagvöxtur síðustu ára hafi of mikið verið drifinn áfram af fólksfjölgun, að hagvöxtur á mann hafi verið enginn frá 2018 og að næsta hagvaxtarskeið verði að byggja meira á framleiðni. Samhliða stefnunni var kynnt tveggja ára aðgerðaáætlun með 35 aðgerðum. Af þeim snýr aðeins ein beinlínis að gervigreind: 1,1 milljarðs króna uppbygging reikniinnviða og vélbúnaðar, með áherslu á gagnaöryggi, gervigreindarfullveldi og fyrstu áfanga íslensks mállíkans. Markmiðið er að styðja við aukna framleiðni, verðmætasköpun og betri opinbera þjónustu.

Daði segir þetta jákvætt út af fyrir sig en allt of þrönga nálgun á miklu stærra máli.

„Ég saknaði umfjöllunar um gervigreind og það er í rauninni afskaplega lítið sem þarna kemur fram. Það er í rauninni sláandi atvinnustefna sem er að vera til næstu 10 ára. Fjallið nær ekkert um það sem ég tel að breyti heiminum hvað mest af öllu á komandi árum.“

Áhrifin ekki lengur tilgáta

Gagnrýni hans kemur á sama tíma og erlendar mælingar benda til þess að gervigreind sé ekki lengur bara framtíðarmál. Í könnun Morgan Stanley meðal fyrirtækja í fimm greinum sem teljast sérstaklega útsettar fyrir gervigreind sögðust svarendur hafa séð 11,5 prósenta framleiðniaukningu að meðaltali og 4 prósenta nettófækkun starfa á síðustu tólf mánuðum.

Í McKinsey-könnun frá 2025 sögðust 32 prósent svarenda búast við að heildarstarfsmannafjöldi fyrirtækisins myndi minnka um 3 prósent eða meira á næsta ári vegna gervigreindar. McKinsey hefur jafnframt metið að fyrir 2030 geti gervigreind og önnur sjálfvirknivæðing tekið yfir allt að 30 prósent af þeim vinnustundum sem nú eru unnar í bandaríska hagkerfinu og um 27 prósent í Evrópu.

Þetta er einmitt ástæðan fyrir því að Daði segir umræðuna ekki mega festast í vélbúnaði, reiknigetu og innviðum einum saman. Að hans mati er gervigreind ekki fyrst og fremst innviðamál heldur vinnumarkaðs-, hagvaxtar- og samfélagsmál.

„Við höfum séð nú þegar að gervigreind er farin að hafa áhrif á störf. Hún er að breyta störfum, hún er að fækka störfum og vinnumarkaðurinn er að breytast.“

Þar með sé ekki nóg að byggja upp tæknilegt umhverfi. Það sem vanti sé svar við því hvernig eigi að bregðast við ef meiri framleiðni þýðir líka færri störf, veikari skattstofna og meira álag á velferðarkerfið. Sú glufa verði enn stærri af því stefnan sjálf byggi á því að Ísland þurfi að færa hagvöxtinn frá fólksfjölgun yfir í meiri framleiðni.

Ekki bara ný atvinnugrein heldur nýtt vinnumarkaðsumhverfi

Daði lýsir þessu ekki sem nýjum geira sem bætist ofan á hagkerfið, heldur sem breytingu á því hvernig störf verða til, breytast og hverfa. Áhrifin sjáist fyrst í skrifstofustörfum sem byggja mikið á texta, greiningu, rútínu og endurtekningu.

„Þetta er ekki lengur eitthvað sem þú getur stungið hausnum í sandinn og vonað að sé ekki að koma.“

Áhrifanna gætir fyrst í skrifstofustörfum, forritun, alls konar lögfræðivinnu og greiningarvinnu.

Að hans mati stoppar þróunin þó ekki þar. Næsti leggur verði róbótavæðing, þar sem gervigreind færist úr skrifstofunni og inn í verkleg störf.

„Við getum bara séð þá hoppa inn í alls konar svona hefðbundin verkamannastörf, lagastörf. Svona fyrst þessi einföldu endurtekningarstörf.“

Þar sé hann meðal annars að horfa til sjálfkeyrandi lausna og annarrar tækni sem geti raskað stórum starfahópum á skömmum tíma. Það sé einmitt hluti af því sem honum finnst vanta í stefnuna: ekki bara að þar sé lítið fjallað um gervigreind, heldur að þar sé ekki raunverulega tekist á við það hvernig stjórnvöld ætli að bregðast við þegar tæknin fer að hreyfa við stórum hluta vinnumarkaðarins.

Segir gervigreind geta breytt forsendunum sjálfum

Daði segir líka að málið snúist ekki bara um áhrif á einstök störf, heldur um grunnforsendur hagkerfisins. Ef markmiðið er að losa hagvöxtinn undan fólksfjölgun og byggja hann frekar á meiri framleiðni, þá verði líka að ræða hvað gerist ef gervigreind dregur hraðar en gert er ráð fyrir úr þörfinni fyrir vinnuafl.

„Það er ekkert víst að við verðum með störf fyrir allt fólkið sem að, já, núna er spáð að muni koma hingað eða muni vera hér á vinnumarkaði. Í ljósi þess að við munum geta gert meira fyrir minna þá munum við ekki þurfa endilega jafn margar vinnandi hendur. Því fylgja áskoranir en auðvitað líka tækifæri.“

Þarna er hann ekki að segja að meiri framleiðni sé slæm, þvert á móti. Punkturinn er sá að sama þróun getur bæði aukið verðmætasköpun og fækkað störfum eða breytt þeim hratt. Þess vegna dugi ekki að tala bara um framleiðni sem markmið; það þurfi líka að ræða hvernig samfélagið ætli að takast á við afleiðingarnar.

Atvinnustefnan talar raunar um að tryggja þurfi færni til að nýta gervigreind á íslenskum vinnumarkaði á ábyrgan hátt til að auka framleiðni vinnuafls. Daði segir það þó ekki duga nema ríkið nýti tæknina sjálft af miklu meiri krafti.

„Ég held það sé alveg ljóst að við viljum auka framleiðni og við viljum auka hagvöxt á mann í þessu landi. Það er alveg klárlega, held ég, hægt að hagræða hjá hinu opinbera. Gervigreindin er byrjuð að búa til hagræðingu hjá almenna markaðnum. Það er gríðarlega mikilvægt að hið opinbera fylgi á eftir og geri það líka.“

Það rímar að hluta við það sem stendur í aðgerðaáætluninni, þar sem gervigreindarverkefnið á að styðja við framleiðni, verðmætasköpun og gæði í opinberri þjónustu. Daði segir hins vegar að þar sé aðeins litið á annan helming málsins: tækifærið til meiri framleiðni. Hinn helmingurinn — hvernig eigi að bregðast við ef sama þróun raskar störfum og skattstofnum — sé nánast ósnertur.

Löndin sem búa sig undir þetta munu standa best

Daði leggur sérstaka áherslu á að þetta sé ekki þróun sem Ísland geti leyft sér að horfa fram hjá. Að hans mati munu þau lönd sem undirbúa sig best fyrir breytinguna koma best út úr henni, á meðan þau sem dragast aftur úr geti lent í verulegum vandræðum.

„Gervigreindin mun breyta vinnumarkaðnum í öllum heiminum gríðarlega, þar á meðal á Íslandi. Þau lönd sem búa sig undir þessa breytingu munu koma best út úr því. Þau lönd sem stinga hausnum í sandinn og ætla ekki að bregðast við munu lenda í vandræðum.“

Sú aðlögun snýst að hans mati ekki bara um skóla, innviði og nýsköpun, heldur líka um það að samfélagið allt geri sér grein fyrir hraðanum í þróuninni. Hann telur umræðuna hér enn vera eftir á.

„Ég skora á fólk að byrja að nýta sér gervigreindina. Hún er að taka stórstígum framförum nánast í hverri viku. Fylgist með því sem er að gerast, talið við og sjáið það sem færasta fólk í heiminum er að segja um þetta. Þá er ég almennt að segja að það eru eiginlega allir að vanmeta gervigreind stórkostlega.“