Spila­fíkn er lýðheilsumál

Víða er marsmánuður tileinkaður vitundarvakningu um spilavanda. Það er full ástæða til að staldra líka við hér á landi. Spilafíkn er alvarlegur heilbrigðis- og geðrænn vandi sem getur haft gríðarleg áhrif á fjárhag, fjölskyldulíf, andlega líðan og í versta falli verið bein ógn við líf fólks.

Rannsóknir síðustu ára hafa ítrekað sýnt fram á sterk tengsl milli spilavanda og sjálfsvígshugsana, sjálfsvígstilrauna og sjálfsvíga. Alþjóðleg fræðileg umræða hefur líka orðið afdráttarlausari með árunum. Spilamarkaðurinn hefur breyst hratt með auknu aðgengi í gegnum síma, netspilun, íþróttaveðmál og sífellt ágengari markaðssetningu. Sérfræðingar hafa varað við því að þessi þróun snerti ungt fólk sérstaklega, enda er fjárhættuspilun orðin sýnilegri, aðgengilegri og eðlilegri hluti af stafrænu umhverfi þess.

Þess vegna vekur það athygli að þegar íslensk stjórnvöld setja fram stefnu í geðheilbrigðismálum og aðgerðir til að draga úr sjálfsvígum, þá virðist spilafíkn fá litla sem enga sérstaka umfjöllun. Í aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum á Íslandi 2025-2030 er réttilega fjallað um tengsl áfengis- og vímuefnavanda við sjálfsvíg og bent á að takmörkun aðgengis sé áhrifarík leið til að draga úr skaða. Það er mikilvægt. En það er erfitt að skilja hvers vegna sambærileg hugsun virðist ekki ná til spilavanda, þrátt fyrir að tengslin við geðrænan vanda og sjálfsvíg séu vel þekkt.

Sú staða birtist ekki aðeins í stefnum og aðgerðaáætlunum heldur líka í kerfunum okkar. Í frétt RÚV í október 2025 kom fram að enginn sérþekking væri á spilafíkn hjá embætti landlæknis. Það segir sitt um stöðu málaflokksins. Þegar vandi er hvorki sýnilegur í stefnum né innan lykilstofnana heilbrigðiskerfisins er hætt við að hann verði áfram vanmetinn, þrátt fyrir alvarlegar afleiðingar fyrir einstaklinga og fjölskyldur.

Sama mynstur virðist sjást í nýjum drögum að stefnu í áfengis- og vímuvarnarmálum til ársins 2035. Þar er megináherslan á áfengi og önnur vímuefni, en spilafíkn virðist enn á jaðri stefnumótunnar stjórnvalda. Það er umhugsunarefni. Þegar vandi er ekki nefndur með skýrum hætti í stefnum, mælist hann síður, fær síður fjármagn og verður áfram ósýnilegri í þjónustukerfinu.

Það er þó eitt jákvætt skref. Í nýjum heildarsamningi Sjúkratrygginga Íslands og SÁÁ, sem kynntur var í desember 2025, er meðferð við spilafíkn loksins viðurkennd sérstaklega sem hluti af samningi. Það er mikilvægt og löngu tímabært. En það dugar ekki eitt og sér. Meðferðarsamningur leysir ekki af hólmi skýra stefnu, forvarnir, skimun, fræðslu og markvissa viðurkenningu stjórnvalda á því að spilafíkn sé raunverulegt lýðheilsumál.

Ef stjórnvöld ætla sér í alvöru að efla geðheilbrigði og fækka sjálfsvígum, þá geta þau ekki haldið áfram að líta fram hjá spilavanda.

Höfundur er áfengis- og vímuefnaráðgjafi með alþjóðlega vottun í ráðgjöf vegna spilavanda (ICGC-I)