Tólf prósent Ís­lendinga á bótum

Í ályktun sem Læknafélag Íslands samþykkti á stjórnarfundi 2. mars eru stjórnvöld hvött til þess að hverfa frá fyrirhugaðri tengingu bóta almannatrygginga, örorku- og ellilífeyris við launavísitölu og vísitölu neysluverðs. 

Þá eru stjórnvöld eindregið hvött til að taka til endurskoðunar þann þátt núverandi örorkukerfis sem snýr að hlutaörorku og þeim sem fá greiðslur frá lífeyrissjóðum vegna örorkulífeyris með framreikningi.

„Hafa skal að leiðarljósi að fólk verði með hærri tekjur með því að snúa aftur til vinnu en að fara á örorku eða hlutaörorku,“ segir í ályktuninni.

Örorka orðin varanleg

Læknafélagið vill meina að hlutfall fólks á örorku- og endurhæfingarlífeyri hafi aukist verulega á síðustu árum. Reyndar segir félagið að það hafi hækkað úr 6,3 prósentum í 9,4 prósent frá 2020 til 2024, en svo virðist sem einhver miskilnings gætir í þeim efnum; líklegast eiga læknarnir frekar við að þessi breyting hafi orðið á árunum 2000 til 2024, eins og greint var frá í Læknablaðinu í febrúar.

Nú sé hlutfallið aftur á móti komið í 12 prósent.  

Í þessu samhengi benda læknar á að breytingar frá 2024 hafi þegar verið gerðar á örorkukerfinu á undanförnum árum sem hafi valdið þessari aukningu, einna helst að örorka sé nú orðin varanleg og að almennt sé ekki farið í endurmat. Réttur til greiðslna myndist auk þess strax á biðlista eftir endurhæfingu.

Læknafélagið telur að núverandi kerfi geti búið til ranga fjárhagslega hvata og bendir félagið á að samanlagðar bætur frá Tryggingastofnun (TR) og lífeyrissjóðum geti numið sömu upphæð og fyrri laun hjá meirihluta þeirra sem eru með framreiknaðan örorkulífeyri.

Frítekjumarkið sé allt of hátt

Auk þess er bent á að þó svo að þeir sem eru á hlutaörorku fái aðeins 82 prósent af fullum bótum, fái þeir í staðinn mun hærra frítekjumark, sem eru tekjur sem þeir geta verið með án skerðingar á bótum. 

„Frítekjumarkið er 368 þúsund. Komið hefur fram að í mörgum tilfellum geta þeir sem eru á hlutaörorku fengið mun hærri tekjur með því að fara á hlutaörorku í stað þess að fara aftur í fullt starf eftir veikindi.“

Þá bendir læknafélagið á að nýja frumvarpið gæti leitt til þess að bætur almannatrygginga hækki á vissum tímabilum meira en nemur almennum launahækkunum.

„Gögn benda til þess að þessar breytingarnar geti leitt til þess að ráðstöfunartekjur einstaklings á örorku, ekki síst hlutaörorku og þeirra sem eru með örorkutryggingu í lífeyrissjóði með framreikningi, verði sambærilegar eða jafnvel hærri en tekjur einstaklings í fullri vinnu. Tenging bóta við launavísitölu ýtir enn undir þá hættu.“

Rannsóknir sýni að þeir sem nái að snúa aftur til vinnu eftir veikindi búi almennt við betri heilsu og lífsgæði en þeir sem festast á örorku.  

„Kerfi sem gerir það fjárhagslega jafn gott eða jafnvel hagstæðara að vera utan vinnumarkaðar vinnur því gegn markmiðum heilbrigðis- og velferðarkerfisins.“

Stjórn LÍ telur að örorkulífeyriskerfið ætti að vera þannig úr garði gert að ráðstöfunartekjur aukist ávallt við aukna vinnu. Í því felist að kerfið þurfi að styðja með skýrum og markvissum hætti við endurhæfingu og endurkomu á vinnumarkað. 

„Geri kerfið það ekki er hætta á að fleiri einstaklingar festist varanlega utan vinnumarkaðar, með neikvæðum afleiðingum fyrir heilsu þeirra, starfshæfni og sjálfbærni velferðarkerfisins til lengri tíma“

Frétt hefur verið uppfærð svo að tekið sé fram að samkvæmt nýjustu rannsókn fór hlutfall fólks á bótum úr 6,3 í 8 prósent á árunum 2000-2024, en ekki 2020-2024 eins og fram kemur í ályktun Læknafélagsins.