Galíleó-heilkennið og hinn dýrkeypti efi í loftslagsumræðunni

Í nýlegu útvarpsviðtali í Bítinu á Bylgjunni endurtók spyrillinn, Heimir Karlsson, nokkrum sinnum þá hugmynd að við ættum að vera meira „efasemdarfólk“ um loftslagsbreytingar af mannavöldum. Röksemdafærslan virtist vera sú að það gæti jú alltaf gerst að einhver stigi fram og afsannaði loftslagsvísindi heimsins síðar. Þá yrði sýnt fram á að þetta væri allt saman miklu minna vandamál en gögnin sýna í dag. Ég er mikill aðdáandi heilbrigðra efasemda, en því miður er þessi nálgun byggð á hreinni tálvon og óskhyggju.

Þessi hugsunarháttur er það sem kalla mætti Galíleó-heilkennið: þá rómantísku hugmynd að ætla að af því að einn maður stóð gegn fjöldanum á 17. öld, þá hljóti í hópi þeirra sem mæla gegn viðurkenndum vísindum í dag að leynast að minnsta kosti einn hugsanlegur snillingur sem muni kollvarpa niðurstöðum vísindanna.

En hér gleymist ákveðinn grundvallarmunur. Á tímum Galíleós voru vísindi dálítið eins og „Villta vestrið“; það var engin ritrýni eða skipulögð birting vísindagreina. Galíleó var ekki að berjast við vísindasamfélag sem byggði á rannsóknum, heldur við kirkjuvald sem varði miðaldakreddur og þjóðtrú af trúarlegri hörku. Margir samtímamenn hans voru honum raunar sammála, en það gat verið hættulegt að segja það upphátt undir hótunum kirkjunnar.

Loftslagsvísindamenn í dag, eins og aðrir nútímavísindamenn, fylgja vísindalegri aðferð, einmitt þeirri aðferð sem frumkvöðullinn Galíleó notaði. Þeir sem „efast“ um niðurstöður loftslagsvísinda í dag eru því í raun nær því að tilheyra kaþólsku kirkjunni sem ofsótti Galíleó, heldur en að byggja á vísindalegum aðferðum hans. Það eru þeir sem verja gömlu heimsmyndina gegn fjalli af nýjum mælingum.

Að stilla loftslagsafneiturum dagsins í dag upp sem „nútíma Galíleó“ er því fjarstæða. Nútíma vísindi byggja á kerfi þar sem þúsundir óháðra rannsókna eru rýndar af jafningjum áður en þær sjá dagsins ljós. En ef marka má Heimi, eigum við greinilega að trúa því að einhver „óuppgötvaður snillingur“ muni einhvern tímann í framtíðinni sýna loksins fram á snilld sína og breyta þar með viðtekinni vitneskju okkar varðandi loftslagsvandann. En þangað til eigum við þá væntanlega að sitja með hendur í skauti og gera helst ekki neitt, allavega ekki ef það skyldi nú kosta eitthvað eða krefjast minnstu fórna af okkur.

„Efi er varan okkar“

Þessi nálgun er því miður ekki ný af nálinni. Hún er ágæt eftirlíking af þeirri handbók sem tóbaksfyrirtækin nýttu á miðri síðustu öld. Þegar læknavísindin sýndu fram á ótvíræð tengsl reykinga og krabbameins, reyndu tóbaksrisarnir ekki að afsanna vísindin (það var jú ómögulegt). Þess í stað keyptu þeir sér tíma með því að sá efa um læknavísindin.

Frægt innanhússskjal hjá tóbaksfyrirtæki árið 1969 hljómaði svona: „Efi er vara okkar, þar sem hann er besta leiðin til að keppa við „staðreyndirnar”sem almenningur trúir á.“ Tóbaksfyrirtækin fundu svo alltaf „enn einn vísindamanninn“ sem var tilbúinn að segja að málið væri ekki fyllilega sannað, að það vantaði fleiri rannsóknir, eða að þetta væri hugsanlega allt saman ofur eðlilegt. Niðurstaðan? Milljónir manna létust á meðan beðið var eftir „fullkomnum sönnunum“ sem aldrei áttu eftir að koma fram. Það kom nefnilega enginn nýr Galíleó tóbaksfyrirtækjunum til bjargar.

Falskt jafnvægi og rússnesk rúlletta raunveruleikans

Þegar fjölmiðlar stilla svo upp „50/50“ umræðu milli þess sem 99% vísindasamfélagsins hefur komist að og svo einhverra tilfallandi afneitara, þá eru þeir, viljandi eða óviljandi, að spila leik tóbaksfyrirtækjanna. Það skapar þá villandi mynd að um raunverulega vísindalega deilu sé að ræða þar sem báðar hliðar vega jafnt, þannig taka fjölmiðlar að sér verkefnið að selja vafann fyrir slikk.

Nútíma loftslagsvísindi eru ekki ein kenning eins manns; þau eru niðurstaða áratuga vinnu þúsunda vísindamanna úr ólíkum greinum, m.a. eðlisfræði, efnafræði, haffræði og jarðfræði, sem benda í sömu átt. Að bíða eftir einhverskonar nýrri útgáfu af Galíleó til að bjarga okkur frá staðreyndum er eins og að neita að yfirgefa brennandi hús af því að einhvern tímann gæti einhver fundið upp eld sem brennir fólk ekki upp til ösku. Það væri merkileg bjartsýni að standa í miðjum logunum og bíða eftir því að náttúrulögmálin breytist.

Stefnumót við fávísina

Að reisa opinbera stefnu á þeirri fjarstæðu að lögmál eðlisfræðinnar muni á endanum reynast röng er stórfurðuleg pæling. Loftslagsbreytingar og súrnun sjávar eru þegar farnar að narta í lífshagsmuni okkar, og þær spyrja hvorki um landamæri né flokksskírteini. Og þetta á alveg eins við hér á landi þar sem afkoman hvílir á því að hafið sé ekki bara blátt á litinn, heldur einnig lífvænlegt með stöðugum hafstraumum.

Ef við ætlum að bíða eftir því að eðlis- og efnafræði síðustu aldar verði skyndilega lýst ógild með einu pennastriki, þá erum við að veðja framtíð okkar og kynslóðanna sem á eftir koma í rússneskri rúllettu. Þetta er leikur þar sem búið er að hlaða næstum öll hólfin og vonin um farsæla niðurstöðu er nánast engin.

Við lifum á tímum þar sem sumir virðast telja fávísi vera eftirsóknarverða dyggð og „efann“ jafngildan sönnunargögnum. En náttúran starfar ekki eftir óskhyggju þáttastjórnenda eða orðræðu pólitíkusa í afneitun. Hún mætir okkur m.a. í súrnandi höfum, breyttum hafstraumum og jöklum sem kveðja okkur fyrir fullt og allt. Það er kominn tími til að við hættum að leita að nýjum Galíleó í hópi þeirra sem hafa það eina hlutverk að selja okkur efa, og byrjum að hlusta á það sem gögnin hafa öskrað á okkur í fjölda áratuga.

Við getum nefnilega deilt um pólitík, skatta, skipulagsmál og keisarans skegg fram í rauðan dauðann, en við getum ekki deilt við raunveruleikann. Loftslagsbreytingar af mannavöldum eru staðreynd, hvort sem að fólki líkar það betur eða verr.

Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann.