Tryggjum hvata til staf­rænnar námsgagnagerðar

Í umræðu um nýtt frumvarp um námsgögn og miðlæga námsgagnaveitu er áherslan helst á aðgengi nemenda og dreifingu efnis. Mun sjaldnar er spurt hvernig kerfið umbunar þeim sem þróa námsefni og hvort fyrirhuguð útfærsla styrki í raun nýsköpun eða grafi undan henni (Alþingi, 2024–2025; Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis, 2025; Mennta- og barnamálaráðuneyti, 2024a; Stjórnarráð Íslands, 2025–2026).

Frumvarp til laga um námsgögn lögfestir að námsgögn í framhaldsskólum skuli vera gjaldfrjáls fyrir nemendur til 18 ára aldurs. Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar er jafnframt staðfest að innleiðing verði áfangaskipt og að henni skuli lokið eigi síðar en 1. ágúst 2029. Það sem eftir stendur og er óljóst í lagatextanum er hins vegar hvernig greiðslum, hvötum og ábyrgð á uppfærslum stafræns námsefnis verður tryggt á framhaldsskólastigi.

Markmiðið með þessum skrifum er að varpa ljósi á stöðu þeirra sem þróa stafrænt námsefni fyrir framhaldsskóla innan ólíkra útgáfukerfa, þar sem þróunin hefur að mestu verið í höndum rótgróinna forlaga (Iðnú útgáfa og Forlagið, e.d.; Stafbók, e.d.).

Markmið greinarinnar

Greinin ber saman tvær útgáfuleiðir sem kennarar og höfundar standa frammi fyrir þegar þeir þróa stafræna námsbók á framhaldsskólastigi: annars vegar útgáfu innan rótgróins forlags og hins vegar sjálfstæða útgáfu þar sem höfundur ber bæði faglega og fjárhagslega ábyrgð. Hér er ekki verið að meta gæði námsefnis, heldur að varpa ljósi á kerfislægar forsendur og raunverulega hvata. Dæmi úr rekstri Stafbókar, sjálfstæðrar útgáfu stofnaðrar af höfundi, eru notuð sem sýnidæmi, en ekki sem algild lýsing á markaðnum í heild. Greininni er jafnframt ætlað að varpa ljósi á hvernig fyrirhuguð lagasetning um námsgögn snertir þessar ólíku útgáfuleiðir og hvaða forsendur þurfa að vera skýrar í lögum til að tryggja raunhæfa hvata til þróunar stafræns námsefnis á framhaldsskólastigi.

Miðlæg námsgagnaveita og ólík hlutverk eftir skólastigum

Miðlæg námsgagnaveita getur gegnt mikilvægu hlutverki á leik- og grunnskólastigi, þar sem námsgögn eru gjaldfrjáls og ríkið ber ábyrgð á að tryggja jafnt aðgengi (Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, e.d.). Slík veita getur stuðlað að yfirsýn, samræmingu og jafnræði. Jafnframt verður að tryggja að miðlæg dreifing grafi ekki undan frumkvöðlastarfi, heldur fylgi henni skýr útfærsla á greiðslum til þeirra sem þróa og miðla vönduðu námsefni. Aðgangur að veitu án greiðslu fyrir efni og uppfærslur er ekki raunhæfur stuðningur við nýsköpun.

Á framhaldsskólastigi hafa hingað til gilt aðrar forsendur, þar sem nemendur greiða fyrir námsgögn sem hafa þróast í samspili kennara, höfunda og útgefenda. Ef miðlæg námsgagnaveita yrði jafnframt vettvangur gjaldfrjálsrar dreifingar námsefnis á þessu skólastigi, án skýrrar útfærslu á stuðningi við höfunda og útgefendur, er hætta á að fjölbreytni minnki og hvatar til nýsköpunar veikist. Slík útfærsla getur jafnframt vakið álitaefni um jafnræði og meðalhóf, þar sem hún gæti haft útilokandi áhrif á starfandi markað án skýrrar lagaheimildar.

Raunhæfari leið fyrir framhaldsskóla er að tryggja nemendum gjaldfrjálsan aðgang að námsgögnum með því að veita skólum fjárhagslegt svigrúm til að velja og kaupa stafrænt námsefni af ólíkum útgefendum. Með þeirri nálgun er haldið í valfrelsi kennara, fjölbreytni í námsefni og sjálfbæran rekstrargrundvöll fyrir höfunda og frumkvöðla.

Á þessum tímapunkti vaknar óhjákvæmilega spurning:

Ætti ekki að tryggja í lögum að fjármagn til námsefnisútgáfu fylgi framhaldsskólum, líkt og gert er fyrir grunnskóla með námsgagnasjóði, í stað þess að útfærsla verði alfarið skilin eftir í framkvæmd?(Alþingi, 2024–2025, þingskjal 223).

Tvær leiðir – sama hlutverk, ólíkt kerfi

Kennari sem ákveður að skrifa stafræna námsbók á framhaldsskólastigi getur í dag farið tvær meginleiðir. Fyrri leiðin er að skrifa vefbók í gegnum rótgróið forlag, þar sem höfundur fer inn í tilbúið útgáfukerfi sem sér um útgáfu, dreifingu, aðgangsstýringu og tæknilega umgjörð. Áhættan er minni og ferlið skýrt, en í staðinn afsalar höfundur sér hluta af stjórn, eignarhaldi og tekjum.

Seinni leiðin er að byggja upp sjálfstæða útgáfu. Þar er höfundur jafnframt útgefandi og ber ábyrgð á öllum innviðum, þar á meðal þróun efnis, faglegri ritrýni, tæknilausnum, sölu, dreifingu og þjónustu. Áhættan er meiri og vinnan umfangsmeiri, en höfundur heldur stjórn og eignarhaldi og fær mögulega stærri hlut af tekjum til lengri tíma.

Samanburðurinn snýst því ekki um forlag gegn sprotaútgáfu, heldur um sama faglega hlutverk innan tveggja ólíkra kerfa, með mismunandi áhættu, ábyrgð og umbun.

Bókin er aðeins hluti lausnarinnar

Í stafrænu námsgagnaumhverfi er kennslubók aðeins einn hluti heildarlausnar og innviðir skipta þar sköpum. Vefbækur rótgróinna forlaga byggja á tæknikerfum sem annast aðgangsstýringu, framsetningu og hýsingu, og bjóða jafnframt upp á gagnvirka möguleika, svo sem tengingu við verkefnavefi og stuðningsefni fyrir kennara (Iðnú útgáfa og Forlagið, e.d.).

Í sjálfstæðri útgáfu er einnig byggt á sambærilegum innviðum, þótt útfærslan geti verið ólík milli verkefna. Í tilviki Stafbókar birtist þessi heildarlausn meðal annars í netlausn sem tengir saman bók, verkefnavef og gagnvirkt kennsluefni í sérhæfðu námsumhverfi (Stafbók, e.d.).

Tekjuskipting – hvað vitum við og hvað vitum við ekki?

Í stafrænu útgáfukerfi fer hluti tekna í innviði og dreifingu áður en tekjum er skipt milli útgefanda og höfundar. Samkvæmt rammasamningi RSÍ og FÍBÚT eru höfundarlaun reiknuð sem hlutfall af heildsöluverði án virðisaukaskatts, en samningurinn segir ekki til um innviðakostnaðinn sjálfan. Þar sem slíkar upplýsingar liggja ekki opinberlega fyrir er hér stuðst við greiningarviðmið á því hvernig samningshlutfall getur mögulega skilað mismunandi raunhlut af heildarveltunni (Rithöfundasamband Íslands og Félag íslenskra bókaútgefenda, 2020; Rithöfundasamband Íslands, 2020).

Tilraun til gagnsæis – aðferðafræði og forsendur

Samkvæmt útgáfusamningum eru höfundalaun reiknuð sem hlutfall af heildsöluverði útgefanda án virðisaukaskatts. Í þessari grein er hins vegar litið til rauntekjuskiptingar í stafrænu útgáfukerfi, þar sem hluti veltunnar fer í dreifingu og tæknilega innviði áður en tekjum er skipt milli útgefanda og höfundar. Upplýsingar um þennan innviðakostnað liggja ekki opinberlega fyrir og eru óháðar höfundasamningum. Greiningin byggir því á aðferðafræðilega afmarkaðri nálgun, sem miðar að því að varpa ljósi á hlutföll og mögulegan mun á samningshlutfalli og raunhlut af heildarveltunni.

Útreikningarnir ná yfir átta annir; fyrstu fjórar byggja á raunverulegum sölutölum Stafbókar en síðari annir á áætlunum. Í forlagsleiðinni er miðað við greiningarviðmið þar sem um 30% heildarveltunnar fer í innviði, þannig að 70% standi eftir til skiptingar, þar sem höfundur fær 25%. Samkvæmt þessu viðmiði getur samningshlutfall höfundar skilað um 17,5% raunhlut af heildarveltunni.

Í sjálfstæðri útgáfu er höfundur jafnframt rekstraraðili og ber allan stofn-, þróunar- og rekstrarkostnað sjálfur, en heldur á móti eftir stærri hlut tekna þegar innviðir eru komnir á sinn stað. Myndrit greinarinnar sýna annars vegar þróun höfundalauna námsgagnahöfundar innan hefðbundins forlags og hins vegar rekstrarniðurstöðu sjálfstæðrar útgáfu yfir sama tímabil.

Mynd 1. Áætluð laun höfundar af stafrænum vefbókum í forlagsleið

Athugið: Myndritið sýnir áætlaðan raunhlut höfundar af heildarveltunni í stafrænu forlagskerfi, byggðan á viðmiðum greinarinnar, en ekki á formlegum samningsútreikningum forlaga. Miðað er við að um 30% veltunnar renni til dreifingar og tæknilegra innviða sem útgefandi ber ábyrgð á, þannig að 70% standi eftir til skiptingar, þar sem höfundur fær 25%. Samkvæmt þessu viðmiði getur samningshlutfall höfundar skilað um 17,5% raunhlut af heildarveltunni, eða um 10% eftir skatt.

Mynd 2. Áætluð rekstrarniðurstaða sjálfstæðrar stafrænnar útgáfu

Athugið: Myndritið sýnir áætlaða rekstrarniðurstöðu sjálfstæðrar stafrænnar útgáfu, byggða á rekstri Stafbókar sem viðmiði og sýnidæmi. Fyrsta önn felur í sér verulegan stofn- og þróunarkostnað. Að því loknu er miðað við fastan rekstrarkostnað á önn, með auknum uppfærslukostnaði frá og með sjöundu önn. Myndritið sýnir rekstrarafkomu útgáfunnar í heild, en ekki laun höfundar sem slík. Virðisaukaskattur er ekki talinn til tekna höfundar og hefur ekki áhrif á samanburðinn.

Stóra myndin

Útreikningar greinarinnar sýna að fjárhagslegir hvatar til þróunar stafræns námsefnis eru veikir, bæði innan hefðbundinnar forlagsleiðar og í sjálfstæðri útgáfu. Í forlagsleiðinni eru tekjur höfunda almennt takmarkaðar, jafnvel við langvarandi notkun, en í sjálfstæðri útgáfu bera höfundar verulega fjárhagslega áhættu og ná oft seint, eða alls ekki, rekstrarlegu jafnvægi.

Þegar niðurstöður eru settar fram sem meðaltal á bók og önn yfir líftíma verkefnisins skýrist þessi staða enn frekar. Í forlagsleiðinni nemur áætlað meðaltal launa höfundar innan við 40 þúsund krónum á bók á önn fyrstu átta annirnar. Í sjálfstæðri stafrænnri útgáfu, þar sem höfundur ber allan stofn-, þróunar- og rekstrarkostnað, nemur áætluð nettóafkoma innan við 3 þúsund krónum á bók á önn að meðaltali yfir sama tímabil. Þessi meðaltöl endurspegla þó áhrif verulegs stofn- og þróunarkostnaðar í sjálfstæðri útgáfu.

Þegar slíkum kostnaði hefur verið mætt og rekstrarjafnvægi náð geta tekjur á hvert selt eintak í sjálfstæðri útgáfu orðið hærri en í forlagsleið, þar sem samningshlutfall höfundar breytist ekki en fleiri notendur skila meiri tekjum í krónum.

Í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir að kostnaður lækki með endurnýtingu námsgagna, í anda prentaðs námsefnis sem gengur milli nemenda. Slík endurnýting er þó ekki kostnaðarlaus. Í stafrænu umhverfi fellur prentkostnaður brott, en í staðinn verður fagleg vinna við viðhald, uppfærslur og endurbætur stöðugur og sýnilegur hluti af notkun efnis. Sú staða skiptir máli við mat á raunverulegum hvötum til þróunar stafræns námsefnis og undirstrikar að fjármögnun þarf að taka mið af líftíma og notkun efnis, en ekki einungis upphaflegri útgáfu.

Vandinn sem hér kemur fram er kerfislægur og tengist fyrst og fremst vanfjármögnun. Þrátt fyrir lagaskyldu ríkisins til að tryggja vönduð og fjölbreytt námsgögn nemur hlutfallsleg fjárfesting Íslands aðeins um 0,4% af árlegum rekstrarkostnaði á hvern nemanda. Í alþjóðlegum samanburði er hins vegar miðað við að sambærileg fjárfesting í námsgögnum sé á bilinu 1,5–2% af rekstrarkostnaði, þar sem fjármögnun fylgir skólum og þeir hafa sjálfir val um hvaða námsefni er keypt og notað (Mennta- og barnamálaráðuneyti, 2024b; Ministry of Education and Culture, 2024).

Niðurstaða: hver fær umbun fyrir nýsköpun?

Vandinn sem hér hefur verið greindur snýst ekki um skort á hugmyndum, hæfni eða vilja til að þróa vandað stafrænt námsefni, heldur um vanfjármögnun. Frumvarpið leggur áherslu á aukið aðgengi að námsgögnum, en skilgreinir ekki með skýrum hætti hvernig eigi að styðja við þróun, uppfærslur og viðhald stafræns námsefnis, hvorki hjá rótgrónum útgáfufélögum né sprotaútgáfum. Slíkur vandi leysist ekki með miðstýringu aðgengis einni og sér, heldur með því að tryggja að opinbert fjármagn fylgi skólunum, þannig að þeir hafi raunhæft svigrúm til að velja, kaupa og nýta stafrænt námsefni af ólíkum útgefendum þegar námsgögn eru gerð gjaldfrjáls fyrir nemendur. Niðurstöðurnar sýna að þótt einstakar annir geti síðar skilað jákvæðri afkomu byggir þróun stafræns námsefnis í báðum tilvikum fremur á faglegri hugsjón en raunhæfum tekjumöguleikum.

Með þessari umfjöllun er ekki verið að gagnrýna rótgróin forlög eða starfshætti þeirra. Þvert á móti bendir margt til þess að þau starfi einnig við þröngar rekstrarforsendur á litlum markaði, þar sem kostnaður við þróun, útgáfu og viðhald stafræns námsefnis er verulegur. Vandinn sem hér er dreginn upp er því kerfislægur og tengist fyrst og fremst skorti á fjármagni og skýrum hvötum.

Í einföldu máli snýst þetta um hvort kennarar og sérfræðingar hafi raunhæfan möguleika á að fá greitt fyrir vinnu við stafrænt námsefni og koma því í notkun, eða hvort slíkt svigrúm sé bundið við fyrirfram skilgreind kerfi. Greiningin sýnir að rekstrarumhverfi sjálfstæðrar stafrænnar útgáfu er viðkvæmt og krefst verulegs stofn- og þróunarkostnaðar áður en nokkur fjárhagslegur ábati næst.

Þótt útfærsla fjármögnunar falli undir framkvæmdavald er eðlilegt að löggjafinn setji skýrar meginreglur í lagatexta. Með því að tryggja að stuðningur við stafrænt námsefni fylgi nemendum og skólum, en ekki tilteknum kerfum eða aðilum, er lagður grunnur að fjölbreyttu og sjálfbæru útgáfuumhverfi, þar sem fagleg vinna við þróun og viðhald námsefnis verður raunhæfur hluti menntakerfisins, en ekki háð persónulegri hugsjón eða tilviljun.

Vilji löggjafinn að gjaldfrjálst stafrænt námsefni verði raunhæft á framhaldsskólastigi þarf að tryggja í lögum meginreglu um fjármögnun, hvata og ábyrgð – annars færist ákvörðunarvaldið alfarið til framkvæmdarvaldsins.

Höfundur er félagsfræðikennari og stofnandi sprotaútgáfu.

Heimildir

Alþingi. (2024–2025). Frumvarp til laga um námsgögn (þingskjal 223, 222. mál, 155. löggjafarþing).

https://www.althingi.is/altext/155/s/0223.html

Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis. (2025). Nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um námsgögn (þingskjal 721, 255. mál, 156. löggjafarþing). Alþingi.

https://www.althingi.is/altext/pdf/156/s/0721.pdf

Iðnú útgáfa og Forlagið. (e.d.). Gagnvirkt námsefni [Vefbók].

https://vefbok.is

Mennta- og barnamálaráðuneyti. (2024a, 11. mars). Frumvarp til laga um námsgögn (samráðsmál nr. S-74/2024). Samráðsgátt stjórnvalda.

https://island.is/samradsgatt/mal/3713

Mennta- og barnamálaráðuneyti. (2024b). Fjölbreytt námsgögn: Skýrsla starfshóps um námsgögn. https://www.stjornarradid.is/library/01--Frettatengt---myndir-og-skrar/MRN/Fj%C3%B6lbreytt%20n%C3%A1msg%C3%B6gn%20-%20sk%C3%BDrsla%20starfsh%C3%B3ps%202024.pdf

Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. (e.d.). Útgefið námsefni.

https://mms.is/namsefni

Ministry of Education and Culture. (2024, 23. september). EUR 8.45 billion budget proposal for the Ministry of Education and Culture for 2025. https://okm.fi/en/-/eur-8.45-billion-budget-proposal-for-the-ministry-of-education-and-culture-for-2025

Rithöfundasamband Íslands. (2020). Útgáfusamningur.

https://rsi.is/wp-content/uploads/2020/09/utgafusamningur-september-2020-1.pdf

Rithöfundasamband Íslands og Félag íslenskra bókaútgefenda. (2020). Rammasamningur um útgáfu bóka.

https://fibut.is/images/Samingar/2020_sept_rammasamningur%20RSI%20FIBUT_til%20undirritunar_FINAL_.pdf

Stafbók. (e.d.). Rafbækur í félagsvísindum.

https://stafbok.is

Stjórnarráð Íslands. (2025–2026). Þingmálaskrá 157. löggjafarþings 2025–2026.

https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/thingmalaskra/