Til­laga að lausn á húsnæðis­markaði

Þrátt fyrir að mikið sé byggt, þá er viðvarandi vandi á húsnæðismarkaði. Þetta ástand er ekkert nýtt, en þrátt fyrir það virðast engar alvöru lausnir vera á borðinu.

Ég hef skrifað um þessi mál og mörg önnur tengd hagsmunum heimilanna og almennings lengi og hef því kynnt þessa tillögu mína áður, án þess að nokkur hafi sett sig í samband við mig til að spyrja mig nánar út í málin.

Ég vil nota deiliskipulagið til að leysa málin.

Deiluskipulag á að vera verkfæri sveitarfélaga til að ákvarða hvaða uppbyggingu þau vilja innan marka sinna. Ég fylgdist með þessu í Danmörku, þegar ég bjó þar, og þar var línan mjög skýr. Verktakar fengu lóðir til að byggja á í samræmi við skilgreint deiliskipulag byggingareita og urðu að halda sig við það skipulag. Lítið sem ekkert svigrúm hefur verið gefið, að ég best veit. Eitt af því sem eru skilyrði um, er að eigi að byggja á tilteknum reit fjölbýli með mörgum stigagöngum eða í mörgum byggingum, þá VARÐ ákveðinn hluti að vera til eiginbúsetu eiganda, ákveðinn hluti VARÐ að vera til útleigu og síðan var einhver hluti sem gat verið annað af tvennu.

Hér á landi er missa sveitarfélögin völdin um leið og einhver verktaki hefur fengið reit úthlutað. Verktakinn fær nánast frjálsar hendur um byggingarmagn, enda virðist sveitarstjórnarfólk eiga ákaflega erfitt með að standa í fæturna. Engar kvaðir eru um skiptingu íbúða í eignaríbúðir fyrir þann sem ætlar að búa í íbúðinni, leiguíbúðir, orlofsíbúðir, hótelíbúðir, AirBnB, o.s.frv. Þess vegna geta fjársterkir aðilar sölsað allar íbúðir undir sig og skilið ungt fólk vill eignast sitt fyrsta húsnæði úti á köldum klaka.

Væru settar skorður með deiliskipulagi (augljóslega hægt, þar sem Reykjavíkurborg notaði það til takmarka fjölda veitingastaða innan póstnúmers 101), gæti Akureyrarbær t.d. takmarkað ásókn verkalýðsfélaga í íbúðir í bænum til að leigja félagsmönnum sínum. Verkalýðsfélögin yrðu einfaldlega að óska eftir byggingarreit til að byggja slíkar orlofsíbúðir. Á sama hátt kæmi það í veg fyrir að fjársterkir aðilar gætu yfirboðið ungt fólk og keypt upp heilu stigagangana til að setja í útleigu.

Það er ekkert að því, að leigufélög/húsnæðisfélög kaupi upp heilu stigagangana. Nauðsynlegt er að haga hlutunum þannig, að það komi ekki í veg fyrir að til séu íbúðir á viðráðanlegu verði fyrir þá sem eru að stíga sín fyrstu skref.

Ekki þarf að fletta lengi í gegn um fasteignaauglýsingar til að sjá, að mjög lítið úrval er af íbúðum í ákveðnum stærðarflokki, þ.e. undir 100 fm. Þær hafa einfaldlega verið gleyptar af fjársterkum aðilum sem ætla að leigja þær út. (Ástandið er svo sem ekki alveg dæmigert núna vegna takmarkana Seðlabankans, en það tekur enda.) Sé sett ákvæði í deiliskipulag, að 60% íbúða í hverju stærðarflokki skuli selja til eiginbúsetu eða er það 70%, a.m.k. miðað við skiptingu milli leigumarkaðar og eignamarkaðar, þá er 70% ekki fjarri lagi.

Vissulega mun heyrast hljóð úr horni, en sveitarfélögin hafa deiliskipulagsvaldið og þau geta ekki varpað ábyrgðinni á byggingaraðila. Fái aðili úthlutað byggingarreit, þá veit hann einfaldlega áður en hönnun hefst að þetta eru skilmálarnir. Svo dæmi sé tekið, 70% íbúða á byggingarreitnum skal selja til einstaklinga sem ætla að búa í þeim. Það hefur þær afleiðingar fyrir kaupandann, að hann getur ekki eftir nokkur ár ákveðið að setja íbúðina á langtímaleigu, nema íbúð, sem var leiguíbúð, hafi verið seld til eigin búsetu.

Sveitarfélögin ættu síðan að geta sett reglur um að á þegar byggðum reitum með annað hvort mikið af leiguhúsnæði eða mikið af eignarhúsnæði, þá verði reynt að búa til nýja skiptingu. Þetta er hægt að gera með hvötum, milligöngu sveitarfélaganna eða einfaldlega eins og Reykjavíkurborg gerði, að ekki er hægt að breyta íbúð í leiguíbúð séu leiguíbúðir of margar á svæðinu og öfugt.

Nú vil ég skora á vin minn, Ragnar Þór Ingólfsson, ráðherra húsnæðismála, að tryggja lagabreytingar svo þetta sé hægt, ef slíkra lagabreytinga er þörf. Ég vil líka skora á sveitarfélögin til að hrinda þessum breytingum í framkvæmd. Þau eiga að stjórna uppbyggingu innan sinna marka, ekki byggingaraðilar.

Höfundur er ráðgjafi og áhugamaður um betra samfélag.