Ný­sköpun drifin á­fram af trausti og sam­fé­lags­legri á­byrgð

Steinunn Þórðardóttir, formaður Læknafélags Íslands, birti í dag góða og hvetjandi grein þar sem hún kallar eftir „stríðsástandsnálgun“ á stóru áskoranir í heilbrigðismálum og vísar til hugmyndafræði Mariönu Mazzucato um „mission-oriented“ stjórnun. Ég fagna þessu innleggi sérstaklega. Það er nefnilega engin mótsögn fólgin í því að vilja öflugt opinbert heilbrigðiskerfi að norrænni fyrirmynd og að vilja samtímis innleiða þá dýnamísku, markmiðadrifnu nýsköpun sem Steinunn kallar eftir. Þvert á móti: Norræna módelið er líklega besti mögulegi jarðvegurinn fyrir einmitt þessa nálgun. Einnig er það mín einlæga skoðun er traustið eigi að efla í allar áttir, einnig traust stjórnvalda til heilbrigðisstarfsfólks að finna leysa áskoranir

Hvernig fara „Mission-Economy“ og norræna velferðarkerfið saman? Kjarninn í málflutningi Mazzucato er að ríkið eigi ekki bara að „lagfæra markaðsbresti“ (e. fixing market failures) heldur „móta markaðinn“ (e. shaping markets). Ríkið setur stóru markmiðin – líkt og að lenda á tunglinu eða útrýma biðlistum – en lausnirnar verða til í samstarfi ólíkra aðila.

Hér tvinnast þræðirnir saman við þá sýn sem ég hef talað fyrir:

Stóra markmiðið (The Mission): Í okkar tilviki er markmiðið skýrt og byggir á grunngildum norræna módelsins: Að tryggja nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, jafnt fyrir alla landsmenn, óháð efnahag og búseti. Þetta er „tunglskotið“ okkar.

Framkvæmdin (Bottom-up): Eins og Steinunn bendir réttilega á, þá gerist töfrarnir ekki í fundarherbergjum ráðuneyta eða stofanna heldur á gólfinu. Í COVID-19 tókst okkur vel til vegna þess að stjórnvöld settu markmiðið (verndum líf og heilsu) en treystu fagfólkinu fyrir útfærslunni.

Traust er eldsneyti nýsköpunar Steinunn spyr hvort ekki megi gefa fagfólki lausari tauminn til nýsköpunar. Svarið er jú, tvímælalaust. Í því felst hið raunverulega traust sem ég hef fjallað um.

Til að „mission-oriented“ nálgun virki í opinberu kerfi þarf ríkið að vera bakhjarl sem þorir að taka áhættu með fagfólkinu. Það þýðir að við þurfum að færa okkur úr því að stýra með nákvæmum fyrirmælum og eftirliti yfir í að stýra með sameiginlegri sýn. Ef við erum sammála um áfangastaðinn (jöfnuð og gæði), þá eigum við að treysta læknum, hjúkrunarfræðingum og öðru fagfólki til að velja leiðina þangað innan þess fjárhagsramma sem til skiptanna er.

Sameiginleg áskorun Ég tek heils hugar undir áskorun formanns Læknafélagsins. Nýtum kraftinn, þekkinguna og viljann sem býr í fagstéttunum. Við stjórnvöld eigum að setja stóru markmiðin – að útrýma biðlistum, bæta þjónustu við aldraða og tryggja mönnun. En við eigum að gera það með því að bjóða fagfélögum og rekstrareiningum að borðinu sem samverkamönnum í lausnaleit, ekki bara framkvæmdaraðilum.

Sú nálgun, þar sem ríkið tryggir öryggisnetið og fjármögnunina (algildisstefnan) en fagfólkið drífur áfram þróunina (nýsköpunin), er uppskriftin að heilbrigðiskerfi á heimsmælikvarða. Látum verkin tala, byggð á trausti og sameiginlegum metnaði.

Höfundur er læknir og aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra.