Glugga­gægir fyrir innan gluggann. Gervigreindin lifnar við

Í íslenskri þjóðtrú er Gluggagægir saklaus, oft svolítið forvitinn hrekkjalómur. Hann laumast að glugganum til að sjá hvort eitthvað fýsilegt sé inni, helst hangikjöt eða laufabrauð. Hann er fyrir utan, við erum fyrir innan, og valdið er okkar, við getum alltaf dregið gardínurnar fyrir. En jólin 2025 marka tímamót í sögu þessa gamla jólasveins. Ný kynslóð gervigreindar hefur litið dagsins ljós og hún er ekki lengur blind. Hún les ekki bara texta, hún sér, heyrir og fylgist með í rauntíma. Við erum ekki lengur að verjast Gluggagægi. Við erum þjóðin sem opnar gluggann upp á gátt, réttir honum símann okkar og segjum: „Komdu inn í hlýjuna, sérðu þetta? Hvað finnst þér?“

Þegar tæknin fær augu

Stóra fréttin í tækniheiminum núna í desember er tilkoma nýrra risamódela (eins og Gemini 3 og GPT-5.2) sem sjá heiminn jafn skýrt og við. Hingað til höfum við átt í textasamskiptum við gervigreind, sem er eins og að skrifast á við pennavin. En núna er pennavininum boðið í heimsókn. Þú kveikir á myndavélinni og gervigreindin „lifir“ í augnablikinu með þér. Tækifærin eru lygileg og við Íslendingar, tækniglaðir sem við erum, munum elska þau. Þú getur beint símanum ofan í pottinn og spurt hvort rjúpnasósan þurfi að þykkna meira. Þú getur sýnt greindinni bilaðan vask og hún teiknar örvar á skjáinn til að sýna þér hvar á að herða. Fyrir blinda og sjónskerta er þetta bylting, gervigreindin lýsir umhverfinu og les matseðla. Hér er Gluggagægir orðinn að ómissandi aðstoðarmanni.

Verðið sem við greiðum

En það er önnur hlið á peningnum. Þegar við opnum myndavélina fyrir tæknirisanum, þá sér hann ekki bara bilaða vaskinn. Hann sér líka hvaða tannkrem þú notar, hvort baðherbergið er hreint, hvaða lyf eru í skápnum og hvort þú ert stressaður á svipinn. Gamli Gluggagægir lét sér nægja að stela bjúga. Nýi Gluggagægir vill stela atferlismynstrinu þínu. Hann vill vita hvenær þú ert viðkvæmastur fyrir auglýsingum, hvenær þú ert líklegastur til að kaupa skyndibita, og hvenær þú þarft huggun. Og ólíkt þeim gamla, sem hvarf til fjalla eftir þrettándann, þá gleymir þessi aldrei. Myndbandið af óreiðunni í stofunni eða rifrildinu við matarborðið hverfur ekki. Það verður að gagnapunkti í skýinu sem gæti, hver veit, haft áhrif á tryggingariðgjaldið þitt eða lánshæfismatið eftir fimm ár.

Flóttinn frá einmanaleikanum

Af hverju bjóðum við honum þá inn? Erum við vitlaus? Nei, við erum mannleg. Í jólapökkunum í ár leynast „snjall-leikföng“; bangsar og dúkkur sem geta spjallað við börn, munað hvað þau sögðu í gær og myndað „vináttu“. Fyrir marga verða jólin einmanaleg. Ef Gluggagægir er sá eini sem nennir að hlusta og tala við þig, eða sá eini sem hefur tíma til að leika við barnið þitt á meðan þú eldar, er þá skrýtið að honum sé boðið í sófann? Við erum ekki endilega að velja eftirlit, við erum oft að flýja þögnina. Nýja tæknin, sem bæði „hugsar“ og „sér“, fyllir upp í tómarúm. Hún sér að þú ert þreyttur og býður aðstoð. Það er ávanabindandi.

Hver dregur fyrir?

Við stöndum á tímamótum. Tæknin býður upp á ótrúleg þægindi og nánd, en krefst algjörs gagnsæis af okkar hálfu í staðinn. Ólíkt gamla Gluggagægi, sem var fyrir utan glerið og var feiminn við ljósið, er sá nýi kominn inn á heimanetið, inn í myndavélina og inn í leikföngin. Hann er orðinn heimilisfastur. Spurningin árið 2026 er því ekki hvort tæknin virki. Spurningin er: Þegar Gluggagægir er fluttur inn á gafl og veit allt um okkur, er þá yfirhöfuð hægt að draga fyrir gardínurnar? Og munum við vilja það? Hann verður kannski hinn nýi tengdasonur sem við vorum ekki að óska eftir.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.