EES: ekki slag­orð — heldur réttindi

Varaformaður Miðflokksins steig í pontu Alþingis nýlega og talaði um að “taka stjórn” á landamærunum með því að hefta innflutning EES-fólks, og sagði beinlínis að ef það gengi ekki þá þyrfti að skoða að segja EES-samningnum upp.

Það leið hins vegar ekki nema einn dagur þar til varaformaðurinn þurfti að draga í land; hann vildi víst bara “opna” umræðuna og meinti þetta alls ekki.

Ég ætla ekki að endurtaka umræðuna um ávinning EES-samningsins, það hafa aðrir gert. Ég ætla að tala um fólkið og tölurnar — og byrja á einni staðreynd: fyrir hverja 2 Íslendinga búsetta í EES eru um 3 EES-búar búsettir á Íslandi.

• Íslenskir ríkisborgarar búsettir á Íslandi: 325.504 (1. des. 2024)
• Íslenskir ríkisborgarar búsettir erlendis: 50.923 (1. des. 2024)
• Erlendir ríkisborgarar alls á Íslandi: 80.546 (1. des. 2024)
• EES-búar á Íslandi (ESB 27 + Noregur + Liechtenstein): 59.138 (1. des. 2024)
• Næstum því helmingur þeirra eru Pólverjar sem hafa lengi flust hingað til vinnu eða 45%
• Íslendingar búsettir í EES-löndum:39.571 (1. des. 2024)

Þessar tölur sýna berlega hversu djúp menningarleg, félagsleg og efnahagsleg tengsl Íslands við Evrópu eru: um fjórir af hverjum fimm Íslendingum búsettum erlendis eru innan EES.

En þessar tölur segja samt bara hluta sögunnar því skoða þarf aldursamsetningu og hlutverk þessa hópa innan þeirra landa sem þeir búa.

EES-búar á Íslandi (1. des. 2024):

• 20–64: 83,6% — þetta er vinnualdur.
• 65+: 2,1%

Þegar við síðan skoðum aldursamsetningu Íslendinga sem búa í EES þá er stærstur hluti þeirra á norðurlöndum, blanda af fólki á vinnumarkaði, í námi og merkjanlegum stærri hluta eldra fólks.

Íslendingar á Norðurlöndum (1. des. 2024):

• 20–64: 70,0%
• 65+: 9,2%

Fjöldi Íslendinga býr einnig á suðlægri slóðum en þar flytur fólk til að njóta eldri áranna í sólinni, flýr Íslenska húsnæðismarkaðinn og dýrtíðina.

Íslendingar á Spáni (1. des. 2024):

• 20–64: 57,6%
  
  Hluti þessa hóps eru langveikir og öryrkjar sem ná ekki að lifa hér á landi sökum dýrtíðar.
• 65+: 23,6%

Þegar þessi tölfræði er skoðuð sést berlega að fólk frá EES kemur hingað fyrst og fremst til að vinna enda er atvinnuþáttaka þeirra hlutfallslega hærri en okkar eða 89% á móti 82%.

Þetta fólk, ásamt öðrum innflytjendum, mannar að mestu lægst launuðu störfin á landinu og þau laun eru síðan tekin af þeim aftur í leigu sem er í engu samhengi við laun og aðrar hagstærðir — og hvað þá annars staðar í Evrópu.

Þannig að það er ljóst hverjir hagnast mest á komu þessa fólks, það eru þeir sem eiga fyrirtækin sem þau vinna hjá og húsnæðið sem þau næstum því undantekningarlaust leigja dýrum dómum.

Við sjáum þetta skýrt í tölum sem sýna meðalleigu á íbúð sem hlutfall af lágmarkslaunum í Reykjavík borið saman við aðrar höfuðborgir á Norðurlöndum.

• Reykjavík 2000: 43% (svipað og á Norðurlöndum: 41–46%)
• Reykjavík í dag: yfir 67%
• Norðurlönd í dag: enn um 45% (Kaupmannahöfn t.d. 46%).

Þess vegna var varaformaðurinn neyddur til að draga í land með eftirá skýringum, þarna eru hagsmunir fárra sem ber að tala varlega um.

EES er ekki bara “útlendingar hingað”. Þetta eru líka tugþúsundir Íslendinga erlendis sem reiða sig á réttindi og stöðugleika — og það er verið að setja stöðu þeirra í uppnám þegar menn henda fram uppsögn samningsins bara til að losna við útlendinga sem þó vinna nauðsynleg störf hér á landi.

Ef menn ætla að gera þetta að pólitísku skotmarki til að veiða atkvæði, þá verða þeir að svara spurningum sem þeir forðast:

• Hvað tekur við þegar fólk missir öryggið sitt úti og þarf að flytja heim?
• Og hvað gerist þegar við missum allt þetta vinnandi fólk úr landi?

Heimildir: Hagstofa Íslands, Þjóðskrá Íslands, Nordic Statistics, INE á Spáni og OECD

Höfundur er varaformaður Leigjendasamtakanna og áhugamaður um betra samfélag.