Of­fita á kross­götum

Mikil sprenging hefur orðið í þekkingu okkar á offitu, orsökum og afleiðingum, á síðastliðnum árum sem hefur gjörbreytt viðhorfi margra heilbrigðisstarfmanna og minnkað fordóma í samfélaginu almennt.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin skilgreindi offitu sem langvinnan sjúkdóm í opinberri skýrslu árið 1997 (Obesity : preventing and managing the global epidemic : report of a WHO Consultation on Obesity, Geneva, 3-5 June 1997). Langvinnir sjúkdómar eru sjúkdómar sem krefjast eftirlits og meðferðar í meira en eitt ár og/eða hafa neikvæð áhrif á virkni eða getu fólks til að sinna athöfnum daglegs lífs. Lengi vel byggði skilgreining offitusjúkdómsins eingöngu á líkamsþyngdarstuðli > 30 kg/m2 en tók ekki tillit til fitudreifingar eða þess hvort þyngdin hafði áhrif á heilsu einstaklingsins. Líkamsþyngdarstuðull, sem reiknaður er út frá þyngd og hæð einstaklingsins, er góður mælikvarði að mörgu leyti, einfaldur og ódýr, en segir þó ekki nægilega mikið til um heilsu einn og sér. Þannig geta tveir einstaklingar með sama líkamsþyngdarstuðul verið mjög ólíkir með tilliti til erfða, fitudreifingar, samsetningar líkamans og þróun fylgisjúkdóma.

Árið 2024 birtu Evrópsku samtökin um rannsóknir á offitu (European Association for the Study of Obesity) nýja skilgreiningu á offitu í tímaritinu Nature. Offita er í dag skilgreind sem langvinnur sjúkdómur sem veldur aukinni eða óheilbrigðri fitusöfnun og myndast vegna samspils margra þátta. Nefna má erfðir, umhverfi, hegðun og sálfélagslega þætti til dæmis. Eins og aðrir langvinnir sjúkdómar, getur offita versnað þrátt fyrir að viðeigandi meðferðarúrræðum hafi verið beitt og þau skilað góðum árangri.

Í dag er lögð aukin áhersla á að taka hlutfall mittismáls og hæðar inn í greiningu á offitu þar sem aukin fitusöfnun kviðlægt felur í sér aukna áhættu á fylgisjúkdómum. Einnig er tekið tillit til fylgisjúkdóma og þess hvaða áhrif þyngdin hefur á líðan. Þannig getur einstaklingur í dag verið með offitu með líkamsþyngdarstuðul 25 kg/m2 ef aukin kviðlæg fitusöfnun er til staðar sem og greindir fylgisjúkdómar eins og kæfisvefn, sykursýki og fleira. Einnig er tekið tillit til andlegrar líðanar, einkenna frá stoðkerfi, virkni og félagslegra þátta. Markmiðið er ekki að greina fleiri með sjúkdóma heldur er þetta í samræmi við nýjustu vísindaþekkingu og mikilvægt að geta gripið inn í með stuðningi og heildrænni meðferð þegar aukin þyngd er farin að hafa neikvæð áhrif á heilsufar.

Til viðbótar við greiningu á sjúkdómnum er einnig mikilvægt að meta alvarleika hans og ákveða meðferðarúrræði út frá því. Þannig er fylgst með því hvort sjúkdómurinn sé að versna og þörf sé á öflugri eða sérhæfðari meðferðarúrræðum. Til þess að meta alvarleika og þróun sjúkdómsins er til dæmis mælt með reglulegu eftirliti, mati á heilsutengdum áhættuþáttum og fylgisjúkdómum sem og skimun fyrir illkynja sjúkdómum sem tengjast offitu. Meðferðarúrræði byggja áfram á áherslum í tengslum við góða næringu, hreyfingu og virkni sem ýtir undir góða líðan, bættan svefn og úrræði til að draga úr streitu. Við þetta má bæta lyfjameðferð, þverfaglegri meðferð eða efnaskiptaaðgerðum eftir þörfum. Ekki skal einblína á þyngdartap eitt og sér heldur

leggja áherslu á greiningu og meðhöndlun fylgisjúkdóma, lífsgæði, andlega líðan og líkamlega og félagslega virkni. Miða skal við að viðhalda góðum vöðvamassa og forðast kúra eða svelti sem ýta undir hratt þyngdartap, átröskunarhegðun, neikvæð áhrif á næringarstöðu og þannig tap á vöðvamassa.

Þekkingu og skilningi á offitusjúkdómnum fer hratt fram. Breytingar hafa orðið á klínískum leiðbeiningum og erfitt getur verið að fylgjast með og tryggja að fagleg meðferð sé veitt. Mikilvægt er að heilbrigðisstarfsfólk nálgist sjúkdóminn, uppvinnslu og meðferð hans á sambærilegan hátt til þess að koma í veg fyrir óþarfa flækjustig fyrir skjólstæðinga okkar.

Við hvetjum heilbrigðisstarfsfólk til þess að koma og fræðast um offitu á ráðstefnunni Offita á krossgötum, byggjum meðferð á þekkingu sem haldin verður í Salnum í Kópavogi 31. október næstkomandi. Hægt er að nálgast miða á Tix.is.

Höfundar eru sérfræðilæknar í þverfaglegum sérhæfðum meðferðarteymum sem sinna börnum og fullorðnum einstaklingum með offitu. Þeir skrifa fyrir hönd Félags fagfólks um offitu.