Ís­land gat ekki gert losunar­mark­mið ESB að sínu

Parísarsamkomulagið gerir ráð fyrir að ríki skili inn svonefndum landsákvörðuðum framlögum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Ísland hefur verið í samstarfi við Evrópusambandið og Noreg um sameiginlegt losunarmarkmið sem kveður nú á um 55 prósent samdrátt í losun fyrir árið 2030 miðað við árið 1990.

Þegar Ísland skilaði inn fyrsta uppfærða landsákvarðaða framlagi sínu til úttektarnefndar loftslagssamningsins árið 2021 lögðu stjórnvöld ekki fram eigið markmið heldur vísuðu þau til sameiginlega markmiðsins með ESB og Noregi. 

„Ísland uppfærir landsákvarðað framlag sitt með því að auka skuldbindingar sínar um að minnsta kosti 55 prósent nettó samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 borið saman við 1990 sem á að ná í samstarfi við Evrópusambandið, aðildarríki þess og Noreg,“ sagði í skjalinu sem ríkisstjórn Íslands sendi í febrúar árið 2021.

Nú er hins vegar komið í ljós að Ísland gat ekki skilað inn sameiginlega markmiðinu með ESB og Noregi sem landsmarkmiði sínu. Í skriflegu svari við fyrirspurn Vísis segir umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið að þetta hafi orðið endanlega ljóst í fyrra.

Þetta þýðir að íslensk stjórnvöld þurfa að skýra framlagið sem þau skiluðu inn árið 2021 samhliða því að þau skila inn uppfærðu markmiði fyrir árið 2035 í haust.

Gerðu ráð fyrir að fyrirkomulag frá tíma Kýótó héldi áfram

Skýringar ráðuneytisins á þessari stöðu eru að stjórnvöld hafi litið svo á að samkomulagið við ESB og Noreg fæli í sér framhald á samstarfi við ESB á tíma Kýótóbókunarinnar, forvera Parísarsamkomulagsins. Samkvæmt því var losun Íslands gerð upp sameiginlega með ESB.

Í fyrra hafi svo komið á daginn að Ísland teldist ekki formlegur hluti af uppgjöri ESB gagnvart Parísarsamkomulaginu og því ekki hluti af landsákvörðuðu framlagi sambandsins.

„Óskýrar forsendur samstarfsins við ESB hafa verið áskorun þegar kemur að framsetningu og ákvörðun landsframlags Íslands gagnvart Parísarsamningunum,“ segir í svarinu.

Ráðuneytið vísar til „tæknilegra flókinna“ viðræðna EFTA-ríkjanna við ESB um innleiðingu og aðlaganir loftslagsregluverks sambandsins, sérstaklega þegar kemur að reglum um losun vegna landnotkunar (LULUCF). Fram að þessu hafi innleiðing reglna um landnotkun og samfélagslosun haldist í hendur og því hafi innleiðing reglna um samfélagslosun verið í biðstöðu á meðan viðræður um landnotkun standa yfir.

Evrópusambandið stefnir í fyrsta skipti á samdrátt í losun frá landi sem menn nýta á seinna tímabili Parísarsamkomulagsins sem hefst á næsta ári. Markmiðið er fimmtán prósent samdráttur í losun. Nú rúmum fjórum mánuðum áður en seinna tímabilið hefst er því óljóst hverjar skuldbindingar Íslands í landnotkunarmálum verða.

Norðmenn settu sér sitt eigið markmið

Nauðsynlegt er að sameiginlegur skilningur sé á því nákvæmlega hvert landsmarkmið Íslands til ársins 2030 er, að sögn Hrafnhildar Bragadóttur, sérfræðings í loftslagsmálum.

„Eins og er er það frekar óljóst,“ segir Hrafnhildur.

Hún bendir á að Norðmenn hafi sett sér sitt eigið landsmarkmið um að minnsta kosti 50-55 prósent samdrátt. Það ætti að nást að hluta til með þátttöku í stjórnkerfum ESB.

„Þeir sögðu bara að ef það yrði ekki nægilegt myndu þeir fylla upp í gatið sjálfi, ef á þyrfti að halda með kaupum á alþjóðlegum kolefniseiningum, á meðan Ísland lét bara nægja að segjast ætla að vinna að markmiði ESB,“ segir Hrafnhildur. 

Þurfa að skila metnaðarfyllra markmiði fyrir lok september

Uppfæra á losunarmarkmiðin á fimm ára fresti til næstu tíu ára og átti að gera það í febrúar á þessu ári. Ísland og fjöldi annarra ríkja fékk þó frest út september til þess að uppfæra markmið sín fyrir árið 2035. 

Ráðuneytið segir að landsákvörðuðu framlagi Íslands verði skilað inn í síðasta lagi 1. október. Það verði kynnt á næstu vikum.

Þá hafi umfangsmikil yfirferð á stöðu Íslands gagnvart samstarfinu við ESB og uppfærslu á landsmarkmiðinu hafist eftir að Jóhann Páll Jóhannsson tók við sem ráðherra í upphafi árs.

„Lögð hefur verið áhersla á að greina stöðu Íslands í alþjóðlegu samstarfi í loftslagsmálum gagnvart þeim markmiðum sem Ísland hefur áður gefið út. Sú vinna hefur verið tímafrek og flókin, en nauðsynleg til að efla gagnsæi í stjórnsýslu loftslagsmála og koma heiðarlega fram gagnvart almenningi um raunverulega stöðu Íslands.“

Með skuldbindingar gagnvart ESB þrátt fyrir allt

Þótt Ísland hafi ekki reynst formlegur hluti af sameiginlega losunarmarkmiði ESB hefur það ýmsar skuldbindingar gagnvart sambandinu á grundvelli samstarfsins.

Áður en Evrópusambandið uppfærði losunarmarkmið sitt árið 2021 hafði verið ákveðið að hlutdeild Íslands í fyrra markmiði um fjörutíu prósent samdrátt yrði 29 prósent á svonefndri samfélagslosun, þar á meðal losun frá vegasamgöngum, landbúnaði og sjávarútvegi. Ísland er einnig skuldbundið til að ná árangri í samevrópsku viðskiptakerfi með losunarheimildir fyrir stóriðju og í landnotkun.

Til þess að skýra landsmarkmið Íslands gagnvart Parísarsamningnum þarf ráðuneytið væntanlega að gera grein fyrir þessum skuldbindingum sínum og uppfæra þær á sama tíma.

Enn hefur ekki verið ákveðið hver hlutdeild Íslands verður í uppfærða markmiði ESB um 55 prósent samdrátt. Ráðuneytið segir virkt samtal í gangi á milli Íslands og Noregs við ESB. Áætlað sé að skuldbinding Íslands um samdrátt í samfélagslosun verði 41 prósent fyrir árið 2030 þótt ekki hafi ekki verið gengið formlega frá því.

Evrópusambandið vinnur nú þegar að nýju markmiði um níutíu prósent samdrátt í losun fyrir árið 2040. Í svari ráðuneytisins segir að vinna sé nú í gangi á vettvangi EES-ríkjanna um samstarf við ESB á sviði loftslagsmála eftir árið 2030.

„Sú vinna er nauðsynlegur undanfari ákvörðunar þess hver hlutdeild Íslands í markmiði ESB fyrir árin 2035 og 2040 geti verið,“ segir í svarinu.