Þjóðin sem hvarf bjó á Grænlandi í 500 ár

Kirkjurústirnar við Hvalseyjarfjörð eru mestu fornminjar sem varðveist hafa eftir norrænu byggðina á Grænlandi, sem til varð með landnámi Eiríks rauða fyrir rúmlega þúsund árum. Svo vill til að það er einmitt úr þessari sömu kirkju sem umheimurinn fékk síðustu fréttir af norræna samfélaginu en það er skjal um brúðkaup árið 1408 þegar þau Þorsteinn Ólafsson og Sigríður Björnsdóttir voru gefin saman í hjónaband. 

Byggð norrænna manna og örlög hennar verða efni næsta þáttar Landnemanna á Stöð 2 á mánudag. Hún lifði í 400-500 ár og samanstóð mestmegnis af fólki sem var ættað frá Íslandi.

“Svo segja fróðir menn, að það sumar fóru hálfur þriðji tugur skipa til Grænlands úr Breiðafirði og Borgarfirði, en fjórtán komust út; sum rak aftur, en sum týndust. Það var fimmtán vetrum fyrr en kristni var í lög tekin á Íslandi,” segir í Landnámabók um fyrstu bylgju landnema frá Íslandi.

Talið er að byggðin hafi endanlega verið komin í eyði á árabilinu 1450 til 1500. Í þættinum verður greint frá rannsóknum sem varpa ljósi á það hvernig lífið var í norrænu byggðunum á Grænlandi og að hvaða leyti það var frábrugðið íslensku samfélagi.

Rústir eftir byggðina verða skoðaðar og grafist fyrir um ástæður þess að hún hvarf en það er einhver mesta ráðgáta mannkyns. Fjallað verður um ólíkar kenningar sem birst hafa um afdrif Grænlendinganna. Var þeim rænt? Fluttu þeir til Ameríku? Kanaríeyja? Eða aftur til Íslands? Dóu þeir út vegna kulda eða sjúkdóma? Voru þeir drepnir?

En það var ekki bara þjóðin sem hvarf heldur einnig öll vitneskja um samfélagið, sem áður hafði færst á milli kynslóða. Þótt mörg örnefni hafi varðveist ríkir enn óvissa um hvar mörg þeirra voru staðsett. Menn vita til dæmis ekki fyrir víst hvort kirkja sú sem í dag er kennd við Hvalseyjarfjörð sé í raun sú sem það nafn hafði til forna.

Þá er enn deilt um það hvort Brattahlíð Eiríks rauða sé rétt staðsett í dag. Lengi héldu menn að Brattahlíð hefði verið sá staður sem í dag er talinn vera biskupssetrið Garðar. Það var ekki fyrr en eftir að biskupsgröf fannst þar við fornleifauppgröft að fræðimenn ákváðu að sá staður hlyti að hafa verið Garðar og staðsettu þá Brattahlíð í næsta firði. 

Grænlandslýsing Ívars Bárðarsonar, staðgengils biskupsins að Görðum, sem rituð var um miðja 14. öld, er helsta heimildin um örnefnin en í henni sést innbyrðis afstaða helstu fjarða og lykilstaða. Þar gerir gæfumuninn að Ívar lýsir heitri laug í eyju á firði einum

"Í firðinum eru margir hólmar. Á þessum hólmum eru heitar laugar. Á sumrum lauga margir sig í þeim og fá bót meina sinna, " segir í 700 ára gamalli lýsingu Ívars. Heita laugin er þarna enn, sú eina á Grænlandi, og það fer því ekki á milli mála hvar hún var.

Örnefni sem lýsa landslagi hafa einnig reynst notadrjúg. Það þykir til dæmis afar líklegt að hið forna norræna Hvítanes hafi verið við bæinn Qaqortoq, sem þýðir raunar hið hvíta á máli inúíta. Þar er nes með óvenju ljósum klettum.

Landnemarnir eru á dagskrá á mánudagskvöld klukkan 19.20, í opinni dagskrá strax að loknum fréttum. Hér má sjá sýnishorn úr þættinum.

Þeir sem misstu af síðasta þætti, sem fjallaði um landnám Eiríks rauða á Grænlandi, geta séð hann kl. 16.45 í dag en þættirnir eru endursýndir á Stöð 2 síðdegis á sunnudögum.