Hættum að endur­ræsa mennta­kerfið, byrjum að halda á­fram

Nýútkomin skýrsla OECD, Education at a Glance 2026, setur íslenska menntakerfið í alþjóðlegt samhengi. Tilgangurinn er ekki að gefa einstökum kerfum einkunn heldur að skoða hvernig þau eru byggð upp, hvað þau kosta, hvernig mannafli þeirra nýtist og hvernig menntun þróast. Slíkur samanburður er mikilvægur því hann færir umræðuna frá tilfinningu yfir í staðreyndir.

Við verjum miklu en hvernig?

Ísland ver 5,2% af landsframleiðslu úr opinberum sjóðum til menntastofnana en meðaltal OECD er 4,0%. Útgjöld á hvern grunnskólanemanda eru um 20.900 Bandaríkjadalir hér á landi en 12.900 að meðaltali innan OECD.

Á sama tíma fjölgaði grunnskólakennurum um 16% frá 2015 til 2024 en nemendum um 6%. Árleg kennsluskylda kennara er jafnframt 624 klukkustundir hér á landi en 770 að meðaltali innan OECD. Samt glímum við við kennaraskort.

Þetta segir ekki að kennarar eigi að kenna meira. Það kallar hins vegar á umræðu um hvernig tími, mannafli og fjármunir nýtast innan skólanna. Þegar við verjum svo miklu til menntunar er eðlilegt að spyrja hvað kerfið kostar og hvað við fáum fyrir fjárfestinguna.

Þversögnin í kerfinu

Þetta verður enn áhugaverðara þegar staða kennara er skoðuð. Um 72% íslenskra kennara eru ánægð með starfskjör sín þegar launin eru undanskilin, en aðeins 19,3% eru ánægð með launin. Innan OECD er það hlutfall 38,7%.

Við erum með dýrt skólakerfi, kennurum hefur fjölgað hraðar en nemendum og samt er viðvarandi kennaraskortur, mikil óánægja með laun og áhyggjur af námsárangri. Það er of einfalt að svara þeirri stöðu alltaf með meiri peningum og fleira fólki. Þegar meira fjármagn og meiri mannafli skila ekki sjálfkrafa betri niðurstöðum verðum við að þora að spyrja erfiðra spurninga; þurfum við að skoða skipulagið sjálft.

Ekki enn eitt átakið, plís

Samhliða þessu höfum við séð áhyggjuefni í námsárangri íslenskra barna. OECD-skýrslan skýrir ekki þann vanda en hún gefur okkur mikilvægt samhengi; lausnin felst ekki sjálfkrafa í því að setja meira fé eða fleiri starfsmenn inn í kerfið.

Leiðin fram á við þarf frekar að byggjast á fáum og skýrum langtímamarkmiðum. Grunnfærni í lestri, lesskilningi og stærðfræði þarf að vera í forgrunni, kennarar þurfa góð námsgögn, öfluga starfsþróun og tíma til kennslu og undirbúnings. Jafnframt þarf að skoða hvernig sérfræðiþekking og mannafli skólanna nýtist.

Sama gildir um starfsnámið. Um 22% fólks á aldrinum 55–64 ára hefur starfsmenntun á framhaldsskólastigi sem hæstu menntun en aðeins 12% fólks á aldrinum 25–34 ára. Á sama tíma kallar atvinnulífið eftir iðn- og tæknimenntuðu fólki. Þar þurfa orð og athafnir að fara saman.

Langhlaup ekki skyndilausn

Menntakerfi breytist ekki á einu kjörtímabili. Nemandi sem byrjar í fyrsta bekk í haust lýkur grunnskóla árið 2036. Þess vegna þurfum við langtímasýn sem lifir af ráðherra, ríkisstjórnir og einstök átaksverkefni.

Setjum fá og skýr markmið. Mælum árangurinn. Styrkjum það sem virkar og hættum því sem virkar ekki. Og hættum þeirri áráttu að hvert nýtt vandamál kalli á nýtt átak, nýtt verkefni, nýtt slagorð og nýja stefnu. Umfram allt þurfum við að halda stefnunni nógu lengi til að sjá árangur.

Ísland ver miklum fjármunum til menntunar og þannig á það að vera. En þá eigum við líka að spyrja hvernig við nýtum betur það sem við höfum; tíma, fólk og peninga.

Menntun er langtímaverkefni. Árangurinn ræðst ekki af því hversu oft við byrjum upp á nýtt heldur hvort við höfum úthald til að halda áfram í rétta átt.

Höfundur er kennari og skólastjórnandi