Á­kall til stjórn­valda

Orkan er okkar. Tryggjum okkur reikniaflið.

Á þriðjudaginn var kynnt á Húsavík eitt stærsta gagnaver Íslands: hundrað megavatta ver á Bakka fyrir einn viðskiptavin, bandarískan gervigreindarrisa sem ekki má enn nefna, fyrir um 120 milljarða króna. Framkvæmdir gætu hafist í byrjun næsta árs og reksturinn 2028, með fimmtíu til sjötíu föstum störfum. Íslenskt félag reisir húsið og orkan er íslensk. Tölvurnar, sjálft reikniaflið, borgar viðskiptavinurinn fyrir og á. Í birtum gögnum er engin trygging fyrir aðgangi íslenskra fyrirtækja, vísindamanna eða stofnana að því afli.

Þetta er ekki gagnrýni á verkefnið. Húsavík þarf störfin og Bakki hefur beðið eftir þeim síðan kísilverið lokaði. Þetta er spurning um mynstur. Orkan okkar, tölvurnar þeirra; það er sama uppskrift og álið fylgdi í sextíu ár, bara með nýju hráefni.

Ég legg til að íslensk stjórnvöld skilgreini reikniafl sem grunninnviði þjóðarinnar, að Landsvirkjun fái skýrt umboð til þátttöku, og að hver stór samningur um orku til gagnavera feli í sér hlutdeild þjóðarinnar í aflinu sjálfu. Ekki bara í húsinu. Ekki bara í rafmagnsreikningnum.

Tækifærið sem fór forgörðum

Í október í fyrra biluðu tveir spennar hjá Norðuráli á Grundartanga og framleiðsla stöðvaðist í rúmlega þrjú hundruð af 540 kerum. Landsvirkjun sagðist ekki vita hvort hægt yrði að nota orkuna sem álverið gat ekki tekið við í önnur verkefni, og gildandi samningar settu málinu ramma; síðar tilkynnti Norðurál að það teldi neyðarákvæði samninganna virkt og kaupskyldu fallna niður. Ríkisstjórnin setti saman viðbragðshóp til að meta tjónið.

Enginn setti saman hóp til að meta tækifærið. Þarna losnaði á einni nóttu orka sem heil þjóð hefði getað beint í uppbyggingu eigin reikniinnviða, hefðu samningar og undirbúningur legið fyrir. Þeir lágu ekki fyrir. Þess vegna verðum við að vera tilbúin næst.

Sami eigandi sýnir hvað er hægt

Century Aluminum, eigandi Norðuráls, sýndi sjálft hvernig gamalt orkuland fær nýtt hlutverk. Í febrúar seldi félagið lokað álverssvæði sitt í Hawesville í Kentucky til gagnaversfyrirtækisins TeraWulf fyrir 200 milljónir dala og hélt eftir 6,8 prósenta hlut í félaginu sem reisir þar gagnaver fyrir gervigreind, með rétti til að selja hlutinn síðar fyrir 300 milljónir þegar verið er komið í rekstur. Svæðið á 480 megavött af tilbúinni raforkutengingu. Í júlí leigði gervigreindarfyrirtækið Anthropic rúm 400 megavött þar til tuttugu ára. Fyrri eigandinn á áfram hlut í verðmætasköpuninni. Það er nákvæmlega hugsunin sem vantar hér.

Þjóðarsjóðurinn sem við eigum nú þegar

Landsvirkjun er í mínum huga þjóðarsjóður okkar í formi orku, mannvirkja og þekkingar. Ábyrgðin sem fylgir þeirri sameign nær til framtíðarinnar. Raforkusala, arður og störf skipta máli, en þau eru gamla uppskriftin. Tryggður aðgangur að reikniafli getur orðið grunnur að atvinnugreinum sem börnin okkar byggja upp, og hann fæst aðeins ef þjóðin á hlut í aflinu sjálfu.

Tillagan er í fjórum liðum.

Í fyrsta lagi skilgreini Alþingi reikniinnviði sem þjóðhagslega mikilvæga innviði. Í öðru lagi verði lagaheimildir innviðafélags ríkisins víkkaðar. Félagið var stofnað í vetur til að halda utan um stórar samgönguframkvæmdir og lögin afmarka tilgang þess við þær; orðið innviðir eitt og sér færir reikniafl ekki sjálfkrafa undir félagið. Alþingi þarf að veita skýrt umboð. Í þriðja lagi fái Landsvirkjun umboð til að vera bæði orkuaðili og meðfjárfestir, og í hverju stóru verkefni verði kannaður eignarhlutur af þeirri stærð, til dæmis þrjátíu prósent, sem tryggir þjóðinni sæti við borðið. Í fjórða lagi, og þetta er lykilatriðið, fylgi hlutnum bindandi réttindi til reiknigetu, áhrif á ákvarðanir sem varða þau réttindi og fjármögnuð áætlun um endurnýjun búnaðar. Eign í húsnæði gagnavers tryggir ekki aðgang að tölvum viðskiptavinarins. Réttindin þurfa að ná alla leið að nothæfri þjónustu, á gagnsæjum og sanngjörnum kjörum fyrir íslenska notendur.

Fjárfestingin verður að standast faglegt mat á kostnaði, áhættu og eftirspurn, og ríkisaðstoðarreglur EES ráða útfærslunni frá fyrsta degi. Reiknibúnaður úreldist á fáum árum og endurnýjun hans þarf að vera fjármögnuð, annars eignast þjóðin safngrip.

Mælikvarðinn

Hvernig vitum við hvort þetta tekst? Ekki með fjölda skýrslna. Með einni tölu: hversu mörg megavött af reikniafli standa á íslenskri grund í árslok 2027, og hver á þau. Bakki bætir hundrað megavöttum við töluna. Spurningin sem stjórnvöld þurfa að svara fyrir næsta samning er hversu mörg þeirra þjóðin á.

Þetta er ákall til ríkisstjórnarinnar, Alþingis og Landsvirkjunar: gerið reikniafl að hluta af innviðauppbyggingu þjóðarinnar og tryggið að orkuauðlindir okkar skapi varanlega möguleika fyrir íslenskt samfélag. Grundartangi sýndi að tækifærin koma fyrirvaralaust. Hawesville sýndi að fyrri eigandi getur átt hlut í því sem kemur næst. Bakki sýnir að næsta tækifæri er komið.

Við megum ekki láta annað tækifæri líða hjá. Gervigreindin bíður ekki eftir næsta fjárlagaári.

Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.