Há­skólar eiga að leggja á­herslu á árangur, ekki fólk

Af hverju ættu háskólar sem eru fjármagnaðir með almannafé (það eru allir íslenskir háskólar) að endurspegla þjóðina og fólkið sem greiðir fyrir þá?

Við þurfum ekki öll að langa í háskóla en ættu háskólar að langa í okkur öll? Í háskólunum má finna sífellt fjölbreyttari hópa sem fela í sér ungmenni sem komu beint úr framhaldsskóla, foreldra með börn á framfæri, fólk sem ekki hefur val um annað en að vinna með námi, einstaklinga með fötlun eða skerta starfsgetu, innflytjendur að fóta sig og þau sem ekki búa í skutlfjarlægð frá næsta háskóla. Ólíkt fólk með ólíkar þarfir.

Ein leið til þess að vinda ofan af þessari þróun er eitt okkar allra besta hagræðingartól: Fjármögnunarlíkan íslenskra háskóla.

Fyrir þau sem ekki hafa sökkt sér í þetta ótrúlega spennandi fyrirbæri þá er mikilvægt að vita að líkanið er árangurstengt: 42 krónur af hverjum 100 sem dreift er samkvæmt líkaninu miðast við loknar námseiningar og 18 krónur við loknar prófgráður. Samtals eru því 60 krónur af hverjum 100 tengdar tveimur mjög skýrum og mælanlegum afurðum kennslu: að stúdentar standist próf og að þeir útskrifist, vonandi sem fyrst, svona upp á fjárstreymið [1][2].

Auðvitað eru þetta að vissu leyti skiljanleg viðmið. Samfélagið á rétt á því að opinbert fé sé nýtt vel og eðlilegt að háskólar beri ábyrgð á árangri.

Vandræðalegheitin liggja hinsvegar í því hvað kerfið gerir fjölbreytileikann óhagstæðan í rekstri. Úr verður falin stefna um að háskólarnir hagi þjónustu og námsframboði að þeim sem eiga auðveldast með að laga líf sitt að kröfum hefðbundins háskólanáms, nokkuð sem gengur þvert gegn þörfum samfélaganna sem þeim er ætlað að þjóna [3].

Hagræðingin felst ekki í krónum heldur fólki.

Þegar góð markmið rekast á þröskulda fjárhagslegra hvata

Fjármögnunarlíkanið gerir reyndar ráð fyrir samfélagslegu hlutverki háskóla. Fjórðungur þess tengist meðal annars fjarnámi, nýsköpun í kennslu, eflingu byggða og stuðningi við hópa á borð við innflytjendur og fatlað fólk [1][2]. Það er vissulega mikilvæg viðurkenning ríkisins á því að hlutverk háskóla sé víðara en að framleiða prófgráður en dregur ekki úr áhyggjum þeirra sem benda á að þessi hluti fjármögnunar gerir lítið til þess að vega upp á móti hvatakerfi sem leggur áherslu á árangur og þægilegt fólk [3].

Auðvitað þurfa þessi markmið ekkert alltaf að stangast á. Með góðum stuðningi geta fleiri lokið námi og fjárfesting í inngildingu (og fólki) getur þannig skilað bæði samfélagslegum og mælanlegum árangri.

En það tekur tíma og kostar peninga að veita slíkan stuðning. Ef grunnfjármögnun er of veik, eins og staðan er í dag, þurfa háskólar að bera þann kostnað áður en árangurinn kemur fram. Áhættan liggur hjá stofnuninni, starfsfólkinu og stúdentinum á meðan fjárveitingin er ekki í höfn fyrr en einingum eða prófgráðu er skilað [1][2].

Við þetta kerfi er hætt við að skapist óhuggulegur hvati þess að forgangsraða hagkvæmari og einsleitari hóp stúdenta. Háskólarnir hætta að vera fyrir okkur öll.

Reikningur sem safnar vöxtum

Þrátt fyrir að þessi lýsing á kerfinu virki ómanneskjuleg (sem hún er) þá má samt ekki gleyma því að innan þess starfa, jú, bara manneskjur. Skortur á fjármögnun þýðir þess vegna alls ekki að kostnaðurinn hverfi. Honum er bara ýtt annað.

Hann færist yfir á allt okkar magnaða og velviljaða starfsfólk háskólanna sem tekur að sér fleiri verkefni, kennir stærri hópum og reynir að veita einstaklingsmiðaðan stuðning innan þrengri ramma. Hann birtist í minni endurgjöf, grynnra námsmati, ópersónulegri kennslustundum, auknu álagi og skertum möguleikum þreyttra einstaklinga til þróunar kennslu. Þannig verður áhersla á árangur að andstæðu sinni, skorti á gæðum.

Hann færist af sama þunga yfir á stúdenta sem þurfa sjálfir að brúa bilið með því að hlaupa hraðar, lengja námstíma eða auka vinnu meðfram námi til þess að koma til móts við þann aukna kostnað sem fellur á einstaklinginn. Þau sem hafa aðgang að fjárhagslegum stuðningi, sveigjanlegri vinnu eða sterku tengslaneti eiga þá betri möguleika á að halda áfram. Önnur hætta námi, ekki endilega vegna þess að þau skorti hæfni eða vilja, heldur vegna þess að aðstæður þeirra falla illa að stífu og strípuðu kerfi. Þannig verður áhersla á árangur að annarri andstæðu sinni, árangursleysi.

Íslenskir stúdentar eru næstum því 40% líklegri til brottfalls úr háskólanámi en stúdentar í samanburðarlöndum okkar innan OECD [4]. Þegar háskólar eru fjármagnaðir eftir árangri án þess að nægilegt fjármagn fylgi þeim skilyrðum sem gera árangurinn mögulegan verður jöfnuður að aukaverkefni og fórnarkostnaðurinn er fólk.

Fólk er ekki afurð

Hér eru engin að fara fram á að við hættum að meta einingar eða útskriftir til fjár. Við þurfum hinsvegar að taka meðvitaða ákvörðun um hvernig markmið við viljum hvetja til og hver beri kostnaðinn af þeim samfélagslegu markmiðum sem við setjum háskólunum.

Stuðningur við fjölbreytni ólíkra stúdenta má ekki vera verkefni sem er bara sinnt ef svigrúm finnst eftir að önnur rekstrargjöld hafa verið greidd. Það er ekkert svigrúm. Ef háskólar eiga að geta tekið við stúdentum sem raunverulega endurspegla samfélagið sem greiðir reikninginn þá verður ríkið að tryggja að þeir geti það.

Árangur fylgir fólki, ekki öfugt, og fólk er ekki afurð.

Höfundur er félagsvísindanemi og forseti Stúdentafélags Háskólans á Akureyri (SHA).

Heimildir

[1] Menningar, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið. (2023, 18. september). Árangurstengd fjármögnun háskóla. Stjórnarráð Íslands. https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2023/09/18/Arangurstengd-fjarmognun-haskola/

[2] Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið. (2023). Greinargerð um nýja fjármögnun háskóla. Samráðsgátt stjórnvalda. https://samradapi.island.is/api/Documents/5d0f3576-3a68-ee11-9bbe-005056bcce7e

[3] Háskóli Íslands. (2023, 8. nóvember). Umsögn Háskóla Íslands um reglur um fjárframlög til háskóla. Samráðsgátt stjórnvalda. https://samradapi.island.is/api/Documents/3145462d-cd7f-ee11-9bbf-005056bcce7e

[4] Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2025). Education at a glance 2025: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1c0d9c79-en